новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 105 (9480); четверг, 16 сентября 2004 года

ИЗ Х1АНЗ А ВАЙНА ЮКЪЕ ВАХАШ ВА ВАЙ ЗАМАНХО САННА
(Осмиев Сосе Хьамзат ваь 95 шу дизарга)


ГIалгIай литература дегIадоаладара а, из бокъонцарча реализма метода ларда тIа чIоагIденна дIаоттара а дикка лоархIаме моттиг дIалаьцачарех я поэт а, прозаик а, таржамхо а, журналист а, фольклорист а, хьехархо а хиннача Осмиев Сосе Хьамзата цIи.

Ховш ма хиллара, укх дунен тIа тоъал дукха да шо-шоай тайпара а, хоза а мехкаш. ХIаьта а хIара сага царел массарел хьамсарагIа а, бочагIа а, дукхагIа езаш а хул цхьацца лаьттан чIегилг, масала, эггара хьалха ший наьна сибат бIаргадайнар, эггара хьалха лаьттах ший ког хьокхабеннар. Иштта укх вай дерригача доккхача лаьттан тIа а мел йолча моттигел бочагIа а, хьамсарагIа а яр Осмиев Хьамзата 1909 шера ткъестлаг1ча декабре ше ваь а, хьалкхийна а йола гIалгIай лаьттан башха йоккха йоаца чIегилг - ГIалми яхача хин йисте лакхача шувна тIа уллаш йола ТIой-Юрт.

Осмиев Хьамзата ше а белгал ма дарра, дешарах цхьаь цаI алап ховш хиннабеце а, хьаьнала къахьегаш, шоай гота-мангал а долаш, тух-сискал ца эшийташ шоай дезал а кхоабаш, хьаьша тIаэца а, накъаваккха а таро а йолаш, шоаш баьхача ерригача юрта а хьинара белгалбоалаш нах хиннаб цун даи нанеи. ХIаьта из-м кхыча бесса хила йиш йолаш хIама а хиннадац, хIана аьлча, из гIулакх кхыча тайпара хилча, сенах кхоабаргдар цар селлар дукха бераш? Цар-м уж шийтта ма хиннадий. ХIаьта кIаьнк шиъ мара хиннавац. Цул а совгIа, йиъ йиIиг яьчул тIехьагIа мара ваь хиннавац царех воккхагIа вола Хьамзат.

ХIаьта хIара шоай бер, низкъаларча балхах лора а деш, зIамига долча хана денз шоай цIагIа а, коа-карта а де доагIаш мел дар хьаде, шоашта новкъостал де Iомадора цар. Масала, бIаьстен замах аргIе болх хьабаьннача хана маIа бераш шоай даьнеи наннеи новкъостал деш кхай тIа хулар. Цар геттара дика гIо-новкъостал дора гота тIа говраш лехкаш, говраш тIа а хайша, хьажкIашта макха боаккхаш, оасар деш, хьажкIаш кхаьчачул тIехьагIа, уж гIадамех хьайоахаш, цIаяхьаш. ХIаьта дукхагIча даькъе сарралца дукъах яьхка говраш, бус йоажае езаш а хулар.

Из ха а зама а дагалувцаш 1960 шера Осмиев Хьамзата яздаьдар:

"ЗIамига волча хана денз уж балхаш деш хулар со, Буро тIа деша а ваха, се цIагIара валлалца. ХIаьта ахкан балхаш де-м со массе шера а цIаухар. ХIанз а тIехьа тхоай даьи наьнеи чIоагIа хам бу аз бера хана денз балха морзо цар сайна йовзийтар бахьан долаш".

ХIаьта бIаьстан кхашкара балхаш чакхдаьнначул тIехьагIа йоагIаш йола ха геттара чIоагIа хьамсара хулар берий. Цу хана ГIалмен йистерча атагIа хьагул а лийя, цхьацца ловзарех шоашта сакъердам бора цар. Масала, зIак хьокхаш чкъаьрий лувцар, ГIалме лакхача берда тIара чу а кхувсалуш, лувчар, хин йисте яьгIача лакхача гIулдамашта юкъе Iо а хайше, шоаш дага а лувцаш, фаьлгаш, тайп-тайпара сакъердаме хабараш дувцар.

"Гаьннарча лоамах духдаьнна доагIа ГIалми мо мара кхоачалуш хилацар тха дувцараш. МассагIа дагадохар цига, массагIа хьоахадора. Екхан а йолаш, дIайха денача дийнахьа кIезигагIа лелхе а, иттазза ГIалме чу а лелхаш, сов дукха маьлхе леларах цIаста мо цIий а лийя, цIока дагарах берца буртигаш санна кIаьдилгаш а даьле, лелар тхо. Тхо тIа ца кхоачаш, оаха ца тохкаш моттиг йисацар цу йоккхача атагIа, тхона ца ховш оалхазара бIи баллацар цига", - яхаш дагалувцар тIехьагIа Хьамзата.

Октябрьски революци хиннача хана ше бархI шу даьнна мара хиннавеце а, Осмиев Хьамзата шаьра дагадоагIар цхьанне багара вокхан лерге додаш, цунгара цхьаькхане эцаш, пхьегIа тIара пхьегIа тIа, юртара юрта додаш наьха хабаро ТIой-Юрта керда-керда кхааш кхихьа, масала, "Николай паччахь ший истола тIара вохаваьв", "Керенский керте лаьтта бIаьхийча наьха Iаьдал дIадаьккхад", яхаш.

Из ха а, зама а дагалувцаш, "Сайх дола дош" яхача цхьан ший статья тIа Осмиев Хьамзата яздаьдар:

"КIеззига ха яьлча хаза даьлар хаххе сапаргIата доаха керда дешаш: "Большевик", "Ленин", "Революци". Цу хана сона хацар цар маIан. Цхьабакъда, са да а, даьвоша а, гаргара нах а, денна бIаргагуш бола лоалахой а цунах тешаш хиларах, со а вIалла шек вацар тIадоагIа керда Iаьдал гIалгIашца дикагIа, къахетамегIа хургхиларах.

1919-ча шера февраль бетта ТIой-Юртеи Долакха-Юртеи йоккхий топаш чуетта деникинцаш болабеннача хана, къарлуш йоаца уж ши юрт белогвардейцаша чилла яь урагIа яхийтача хана бокъонца дайзар сона цу дешай маIан.

Селхан хилча санна мара, кхы гаьнагIа ца хеташ, дагалатт сона ТIой-Юрт лораеш баьча тIем тIа юртахошца цхьана моастагIех-деникинцех латаш а, ТIой-Юрт бахьанце бовш а хинна эрсий, черсий, нохчий, иштта кхыча къамех бола нах. Сона каст-кастта хозар царех массанех а тха даси, даьвошаси "большевикаш ба уж", оалаш. Царна массанена доал деш ва, аьле, хийла хьоахавора Буро тIа тIемаш долча хана а, хIанз Долакха-Юртеи ТIой-Юртеи тIемаш латташ а дуккхаза бIаргавайна Серго".

Вайна ма гарра, ше цу хана бархI шу мара даланза хиннавале а, дикка говза сурт оттадеш дагайохийт цо вай мехка Октябрьски революци хинна а, граждански тIом лаьтта а зама, хIаьта цу заманца дусташ гойт ший даь а, даьвеший а, гаргарча наьха а, юртахой а сурт-сибаташ.

Хозахета оалаш дац вай халкъо: "ЗIамига волча хана дайнар, зийнар, Iомадаьр кхера тIа даьча йоазонна тара да", аьнна. Цу тайпара дуккхача хана дагалаттар йоазонхочунна вай берригача мехка мел бахача хьаьнала къахьегамхоша шоашта паргIато яккхара лоаттабаь тIом, цу тIем тIа тайп-тайпарча къамий викалаша гойта майрал, денал. Из бахьан долаш цхьаккха а тамаш е езаш хIама дацар Осмиев Хьамзата 20-30-чеи шерашка мел язъяь произведенеш ший халкъо кортамукъаленга кхачара бена никъ гойтара хетаяь хилар, цар хьахулаш латтача гIалгIай литературе шоашта йоагIаш йола моттиг дIалацар.

Ала деза, кхы а дуккхачар санна, Октябрьски революци яларо чIоагIа эргадаьккхар Осмиев Хьамзата вахар. Из бахьан долаш 1922 шера цун вIаштIехьдаьлар Iарбий дешари йоазуви Iомадаьчул тIехьагIа, эрсий мотт а, йоазув а, литература а Iомадар дIадоладе.

КъорIа чакх а даьккха, жейнаш тIа а ваьнна, хьужаре мутаIаламашца деша вагIаш вар цу хана Хьамзат. Из дар 1922 шера, бIаьсти. Маьждига коара ара а даьнна, бIарех ловзаш боахкача кагирхошта бIарахьежаш хIана лаьттад шо, аьнна, кхы цхьаккха гунахьа а доацаш, Хьамзатаи, цун шин новкъостаи гIадж етта соцадир царна жей хьалхадаккха аргIа йолча мутаIаламо. Цо шийга кулг хьаллаца аьлча, кхыметтел шийна вIалла дага а ца хиннар дир кIаьнко. Кулг дIахьокха а, гIадж еттийта а ца тугаш, ведда цIавахар из. Эггара дукхагIа цо тамаш яьр-м цхьаькха дар: моллагIа харцахьа даьча хIаманна цIаккха а бекхам боацаш из ца вуташ, чIоагIа шиш болаш хиннача цун дас човха а ца веш витар из.

Цхьабакъда, цул тIехьагIа а Осмиев Хьамзата дешар вIалла юкъагIа а ца дусаш дIахо дахар цун вахара новкъа массехк дика саг нийсвалар бахьан долаш. Масала, цхьан юкъах из шеи, хIаьта Буро тIа яхаш йола цун нанеи, вошеи кхоабарг а долаш, Осмиев Хьамзата дас кастта цхьа эрсий йоI оттайир ший воIа юххьанцара эрсий дешар-йоазув Iомадайта.

ХIаьта цул тIехьагIа Осмиев Хьамзата эрсий дешар-йоазув дIахо а Iомадара геттара дика гIо-новкъостал дир цар юрта вахаш а, дуккхача наха накъавоалаш а хиннача башха эздийча, дика эрсий дешар-йоазув ховш хиннача г1алг1ай къонахчо - Куркъий Махьмада.

"ХIара денна шоайцига дIа а кхувлаш, сахьата а, шин сахьата а, кхы дукхагIа а сона хьехаш цхьа юкъ яьккхар цо. Деша а, язде а, лархIа а, кхыметтел тоъал хала задачаш де а Iомавир. Доккхача гIулакхе а волаш, Буро тIа вахаш вар цу хана Махьмада нанас ваь воша - Боазаркъий Ахьмад. Цо Буро тIа хьал а вига, ший сесагага хьеха а хьехийташ, 7-8 бутт баккхийтар сога. ЦIаккха дицлургдац сона цу шин къонахчунгара сайна даьнна беркат. Цар даь гIулакх бахьан долаш со эггара хьалхарчарца хийцца деша эттар 1924 шера духхьашха Буро тIа хьайийллача ГIалгIай хьехархой техникума подготовительни отделене", - яздора Осмиев Хьамзата.

Къаьстта цу хана дег чу ессар Хьамзата, ше ший зIамигача халкъа викал хиларал совгIа, ший кердача, йоккхача Даьхен визза воI а хила везарах йола уйла. ХIаьта из уйла кхоачашъяра ший мел бола низ дIалуш волча Хьамзата кастта дика аьттув баьлар.

ВIалла шеко а йоацаш, Осмиев Хьамзата доккха ираз хилар цу замах из а, цун новкъостий а деша баьгIача техникуме Беков ДордагIа Темботи, Абрамова Виктория Константиновнаи санна лакха говзал йола хьехархой болх беш хиларах. Къаьстта цар еш хинна йоакхо бахьан долаш дIаволалу из эрсий классическии советскии литература к1оарга Iомадарал совгIа, гIалгIай багахбувцама произведенеш дIаязъе а, цар боккхача чулоацама мах бовза а, цар деша говзал тахка а.

Иштта уж хьехархой бахьан долаш, цар деш долча новкъосталца денгара-денга дегIабоагIа Осмиев Хьамзата говзамеча дешаца бола безам. ХIаьта из безам дегIабарца дувзаденна дар 1927 шера Хьамзат ший эггара хьалхара произведенеш язъе волавалар а.

Ала деза, цу ханна дагадох Беков ДордагIа Темботаи, Абрамова Виктория Константиновнайнеи шоай лоIамагIа цар студенташа язъяь эггара хьалхара произведенеш юкъе йолхаш дола "ЦIе зIийргаш" ("Красные ростки") яха кулгайоазон литературни журнал арахеца. ЧIоагIа шоай низах бIубенна, кхы а доккхагIа толамаш дахара дог айденна хьатIаэц из уйла шоай эггара хьалхара произведенеш язъяьча студенташа. ХIаьта кастта шоаш дикка говзаме иллюстрацеш а еш, цар арахец цу журнала массехк номер. ВIалла а тамаш яц царех цхьа журнал Осмиев Хьамзата дуккхача замах чIоагIа боча хеташ шийца леладар, х1ана аьлча цу тIара дIаболабеннабар цун а, цун новкъостий а уж йоазонхой хилара никъ.

Иштта уж кулгайоазон журналаш арахецаш литератураца бола чам дегIабарах, кастта шоай говзал кхы а лакхъе дог отт Осмиев Хьамзата а, цунца цхьана дешаш хиннача цун новкъостий а, масала, Базоркин Идриса, Зязиков Бахьаудина, Муталиев Хьажбикара, Хашагульгов Махьмада, иштта кхычар. ХIаьта шоай хьехархоша могадарца уж цу замах дIаболалу шоай дик-дикагIа йола произведенеш "Сердало" газета тIа кепаетта а.

Белгалде доагIа, цу хана гIалгIай литературана юкъе язъяь а, кепатеха араяьнна а башха дукха произведенеш хиннайоацалга. Лоацца аьлча, цу замах говзаме произведенеш язъяь а, язъеш а веррига а цхьа иттех йоазонхо мара вацар. Из бахьан долаш чIоагIа лоархIаме дар вай литературана юкъе дуккха къона йоазонхой юкъеозар, вай литература дIахо дегIадоаладара цар а къахьегар.

ХIаьта цу замах хиннача гIалгIай говзамеча литература юкъе дикка белгала йола моттиг дIалаьцар Осмиев Хьамзата 1927-1928 шерашка "Сердало" газета тIа кепатехача "Къовсама ворхI ди", "Советий Iаьдал бахьан", "Боадонгара сердалонга" яхача дувцарашеи, "ТIадоагIар акхар да" яхача очеркои.

Царел а совгIа, Осмиев Хьамзата 1928 шера шийца техникуме деша ваьгIача новкъостаца Зязиков Бахьаудинаца цхьана язйир "Даьйи бераши" яха башха йоккха йоаца повесть а.

Лоацца аьлча, шоашта юкъе цхьацца кхоачамбоацараш дале а, уж еррига а произведенеш язъяь яр къаьстта цу замах дикка лоархIаме хиннача темаех, масала, паччахьа Iаьдало даькъаза баьха хьийзача лоамароша, кхыча халкъаша новкъостал а деш, шоай мехка Советий Iаьдал оттадара а, чIоагIдара а лоаттабаь къовсам гойтара, Къилбаседа Кавказе граждански тIом лаьттача хана а, цул тIехьагIа а шоай къам сердалонга даккхара низ ца кхобеш къахьегачарна. ХIаьта цу произведенеша дикка доккха дакъа лаьцар гIалгIашта юкъе лаьтта ира классови къовсам гойтара, тIехьадисача гIулакхашца къовсам лоаттабе нах тIабехара, къахьегамхой сакхетам лакхбара.

Белгалде доагIа, цу хана Осмиев Хьамзата вахаре а, цо цул тIехьагIа баьча журналистски а, литературни а балха юкъе а Iалаьмате боккхача лоархIаме хилар из, цу хана техникуме деша вагIаш вола студент, делегаталла а хержа, 1928 шера декабрь бетта Москве хиннача IV-г1ча Ерригсоюзни рабселькоровски съезде вахийтар.

- Низ бола ткъамаш делар сона цу съездо, - яхаш, каст-кастта дагалувцар йоазонхочо шийна цигача хеза а, бIаргадайна а хIамаш. Масала, ерригача Къилбаседа Кавказера енача делегаце мога а даь, цу съезде яьча "ХIанзара политически хьали, рабселькорий декхараши" яхача керттерча докладах лаьца къамаьл дир цигача Осмиев Хьамзата.

Ала доагIа, цу съезда балха хьаькъехьа 1928 шера 4 декабре "Правда" газета тIа кепатехача отчета тIа из къамаьл дикагIчарца цхьана белгалдаь хилар.

Цул а совгIа, Осмиев Хьамзата цIаккха а дицлацар цу съезде В. И. Ленина йишас Мария Ильинична Ульяновас, М. И. Калинина, Н. К. Крупскаяс, А. В. Луначарске, цIихезача журналиста М. Кольцова, поэташа Жаровси Безыменскеи, иштта кхычар даь къамаьлаш.

- Вай хьамсарча паччахьалкхен а, дик-дикагIа болча журналистий а, йоазонхой а викал хийтар сона сайх со цигара цIавеча. Къаьстта цу хана денз "Сердало" газете а, иштта вай мехка арадувлача кхы а дуккхача газеташка а яздеш, вочунца, замах тIехьадисачунца лира тIом лоаттабеш, дикадар хьаллоацаш, сайна цу хана денз геттара безабенна журналистски болх цIаккха а, цхьанна а замах юкъагIа ца буташ хьавенав со таханарча денга кхаччалца. "Хой хьона, воше, хьа воIо ваха а, лела а витац со, тахан а тIехьа сона газет техад цо", - аьле, цунга ший дов дIахье аьнна хийла саг воагIар цу хана тха даь коанаIарга. Масала, ишта хилар оаха, студенташа, Базоркин Идрисеи, Плиев Султанеи, Кулбужев Тарханеи, хьалхагIа цун гIулакхаш тахка а тахка, берригача мехка гIоръяьнна хьежа Аминат ший тийшача балхаца дIайовзийташ йола материал "Сердало" газета тIа кепатехача а, - аьле, дIадерзадора йоазонхочо ший къона шераш дагалувцаш деш дола къамаьл.

Иштта журналистски балхаца дикка вувзавенна а, тоъал лакха говзал йола литературни йоазонаш даь а зIамига саг вар Осмиев Хьамзат из 1929 шера педагогически техникуме дийша а ваьнна, "Сердало" газета редакце литературни болхло волаш балха оттача хана. ХIаьта журналиста балхах дика лоархIаварах кастта из хьожаву цу газета редакце бехктокхаме секретаралла, цул тIехьагIа "Сердало" газета выездной редакце редакторалла.

ХIаьта Осмиев Хьамзата литературни говзал цу замах кхы а дикка лакхъенналга дика гойташ дар 1930 шера цо яздаь "Фадиман" яха дувцари, Муталиев Хьажбикарцеи, Мальсагов Мухтарацеи цхьана цо язъеш хинна, "Темаркъа" автор ва яхаш, псевдоним кIала а латташ кепаетташ арайийнна говзамеча литературах лархIа еза фельетонаши.

Белгалде деза, кIала цун автор "Темаркъа" ва аьнна псевдоним а латташ, цу тайпара эггара хьалхара фельетон "Сердало" газета тIа 1929 шера 29 мая араяьнналга. "Темаркъийна тхьовса магац" аьнна яр цу фельетона цIи. Шоаш нийсача йоазонхочун а, журналиста а наькъа тIа латташ хиларах, автораша цу тIа Iаьдала хьалхашка жоп далара тIавийхар Буро тIа йиллача гIалгIай опорни школе директоралла а ваха, кердача Iаьдала духьала латташ, цунца моастагIал леладеш вола хьалха паччахьа эпсар хинна саг. Цу тайпарча сага сурт-сибат а, Iаьржа дог-уйла а гойтарца автораша дIахойтар цу тайпара нах кхы а нийслулга, хIаьта уж гучабаха а, царца къовсам лоаттабе а безалга.

Дикка лоархIаме хIама дар "Сердало" газета тIа хIара арайоалача цу тайпарча фельетона уллув "Сердало" газета редакце художник хиннача В. Блюмес геттара дика дилла гIалгIай воккхача сага - Темаркъий сурт хулаш хинналга а. Дувцачунга хьежжа, дог айденна велаш е геттара эгIазваха, цIимхара волаш хулар цу тIа Темаркъа. Из бахьан долаш дуккхача газет дешача наха моттар цу фельетоний автор бокъонца из воккха саг ва, аьнна. ХIаьта цу тайпара фельетонаш "Сердало" газета тIа каст-каста кепаетташ хиларах, шоай хьакъ даа гIерташ бола нах цар гучабахарах, царна доагIаш дола таIазар лоаттадарах, боккха тоам хулаш хиннаб хьаьналча къахьегамхошта. "Темаркъа-м вац укх тIа?" - оалаш хиннад цу хана "Сердало" газет деша аьнна бе мел деллачо.

Иштта цу шерашка Муталиев Хьажбикарцеи Мальсагов Мухтарацеи цхьана Осмиев Хьамзата къахьегарах хьахилар цу ханарча гIалгIай литературе керда жанр лархIа езаш йола "Темаркъий фельетонаш". Духхьал шоашта бIаргадайна е хеза хIама дIаяздаь ца Iеш, автораша цу тайпарча произведенена юкъейоалайора говзаме сюжет а, композици а, моллагIча а шоаш вувцаш волча "турпала" оамалаши, гIулакхаши гойташ, цун говзаме сурт-сибат дуллар. Къахьегамхошта кхетабе атта хургдолча, геттара шаьрача, халкъо бувцача цхьалхача, цIенача меттаца язъяь, керттерча даькъе диалогически форма йолаш хулар уж.

Ала доагIа, замах тIехьадисача гIулакхашца тIом лоаттабара, къахьегамхой бIаргаш сийрдадахара, уж кердача вахара юкъе лоархIаме дакъа лаца тIабехара боккхача лоархIаме хилар Осмиев Хьамзата цул тIехьагIа язъяь кхыйола произведенеш а.

Белгалде доагIаш да цхьаькха а. Дуккха говзаме йоазонаш дарал совгIа, тIавийрзза гIалгIай багахбувцам гулбеш а, дIаязбеш а дуккхача шерашка къахьегарах Осмиев Хьамзата дуккха а турпала а, исторически а, лирически а иллеш, хьайбаех а, тамашийнача хIамаех а, вахарах-леларах а дола фаьлгаш, наьрт-орстхоех дола дувцараш, кицаш, к1оанолгаш вIашагIтоха аьттув баьнналга. 1940 шера Муталиев Хьажбикарца цхьана цо арахийцар "ГIалгIай фольклор" яха дикка доккха сборник.

Цул а совгIа, Осмиев Хьамзата цу шерашка геттара дукха хьинаре болх баьб эрсий классически а, советски а литература произведенеш гIалгIай меттала йоахаш. Масала, цу шерашка цо наьна меттала йоах А. С. Пушкина "Капитана йоI" яха повесть, А. М. Горьке "Нана" яха романи "Челкаш" яха дувцари, цхьаццайола И. С. Тургенева, Н. В. Гоголя, А. П. Чехова произведенеш.

Иштта гIалгIай литература дегIадоаладара цо даьха доккхий толамаш бахьан долаш 1939 шера Осмиев Сосе Хьамзат дIаийцар СССР-а йоазонхой Союза членалла.

Вай Даьхенна фашистий эскар тIагIертача замах, цунна духьале яра, цхьан даьна баь вежарий санна, вай мехкарча дерригача халкъех бола нах ураэйттача хана язйир Осмиев Хьамзата "Даьхе бахьан" яха дикка йоккха художественно-публицистически очерк. Цу тIа авторо ший халкъа дIадовзийтар фу Iаьржа дукъ да фашисташ цIи йолча адамий хьисаперча оакхароша сатийнна къахьегаш баьхкача вай мехкахошта тIаоттаде дагадехар, дIагойтар мел боккха ба вай къахьегамхой шоай Даьхенцара безам, хоам бора гайна-ганза вай халкъои эскарои Гитлера корта оачаргхиларах.

Иштта тахан а тIехьа ший лакхара мах бовнза, моллагIа волча сага а дог тохадолийтаргдолаш да фашистий къизал а, вай мехкахой денал а гойтара Осмиев Хьамзата цу замах яздаь "Оакхарий" яха дувцар. ХетарагIа, вай дерригача литературе а дукха яц цу дувцаро санна дешарашта Iоткъам беш йола произведенеш.

Осмиев Сосе Хьамзата вахар а, кхоллама никъ а бувцача хана белгала ца яьккхача ялац цун кхы а цхьа оагIув, вешта аьлча кхычарна тара йоаца белгало. Тахан вайна из дика ховш ма хиллара, гIалгIай эггара хьалхарча йоазонхоех дуккха дукхагIа бараш шоай говзаме йоазонаш де болабенна хиннаб поэтически йоазонаш дарца, хIаьта цул тIехьагIа дикка ха а, зама а дIаяхарца, вахар кIоаргагIа зерца, шоай сакхетам лакхбаларца, говзал дегIаярца а дусташ царех цхьабараш духхьал поэташ хинна ца Iеш, цул тIехьагIа прозаически а, драматургически а йоазонаш де болалуш хиннаб.

ХIаьта ишта, царна тара дIаболабеннабац Осмиев Хьамзата вахара а, кхоллама а никъ. Лакхе вай белгалдаьчча тайпара, ший йоазонхочун никъ цо дIаболабаь хиннаб прозаически йоазонаш дарца. Дуккхача дикка лакхача говзалца язъяьча прозаически произведеней автор хиларах ше наха дIавайзачул тIехьагIа мара дIаволаваланзар из поэтически йоазонаш де. Лоацца аьлча, цун бокъонцара поэтически йоазонаш дуккха тIехьагIа мара дIадовзанзар из лоархIаш а, цун сий деш а болча наха. Из бахьан дий а хьанна хов уж селлар наьха дегашка дувшаш хилар !

Ше педагогически техникуме дийша ваьнначул тIехьагIа денз юкъ-юкъе цхьацца-шишша стихотворени язъеш из хиннавале а (цунна тешал ду 1933 шера "Сердало" газета тIа цун эггара хьалхара стихотворени араяьнна хиларо а), царех дукхагIаяраш наха бIаргайойта а, царна кепатохийта а лоархIа ца веш дуккха ха яьккхар Хьамзата.

Юххера а царех цхьаяраш цо йийшар шийна эггара дукхагIа безаш хиннача гIалгIай поэташта - Озиев Илеза Ахьмадаи, Яндиев Джамалдинаи. Царна эсала хийттараш эттIаяь дIакхайсар. ХIаьта цар эггара чIоагIагIа могаяьраш а цу замах кепатеха араяха аьттув боацаш йисар 1944 шера 23 феврале вай халкъ дохадаь СибарегIеи Казахстанеи Iодахийтарца.

Ала деза, 1944 шера денз 1956 шера августе кхаччалца Осмиев Хьамзат Къилбаседа-Казахстански областа Ленински районе хиннача Волошински юкъерча школа хьехархо волаш болх беш хинналга.

ХIаьта 1956 шера август бетта денз 1957 шера май беттага кхаччалца цо болх бу Казахски ССР-а йоазонхой Союза гIалгIай литературана вола консультант волаш.

1957-1964 шерашка Осмиев Хьамзата юха а болх баьб "Сердало" газета таржамхо а, литсотрудник а, бехктокхаме секретарь а, редактора заместитель а волаш.

Белггала дегIаена литературни говзал гойташ дар Осмиев Хьамзата 1956 шера денз, вешта аьлча, вай республика юхаметтаоттаяьчул тIехьагIа даь йоазонаш. Ала деза, цун кхоллама юкъе из эггара беркате ха хинналга. Къаьстта цу замах, 1981-ча шера январь бетта цхьайтталаг1ча дийнахьа ше валлалца йолча хана цо арахийцар ткъаьннега кхоаччаш поэтически а, прозаически а сборникаш. Царех да "Дега оаз" (1958 шу), "Са Даьхе" (1961 шу), "Къахьегама ираз" (1962 шу), "Заман сибат" (1966 шу), "Дека са илли" (1967 шу), "Хержа произведенеш" (1968 шу), "Лакхале" (1972 шу), "Хаи нахи" (1975 шу), "БIаьстен Iуйре" (1980 шу), "Сийрда никъ" (1985 шу) яха стихотворни сборникаши, хIаьта "Дувцараш" (1960 шу), "Боккхача новкъа" (1963 шу), "Хержараш" (1969 шу), "Лаьттара сага лар" (1978 шу) яха прозаически гулламаши. Цул а совгIа, школе гIалгIай мотт Iомабара лаьрхIа цо оттадир массехк учебники литературни хрестоматеи.

Цул а совгIа, дуккхача йоазонхоша эрсий меттала яхарах цу замах Осмиев Хьамзата дик-дикагIа йола произведенеш дIа а ейзар, еза а елар вай мехка дахача кхы а дуккхача халкъий викалашта. Масала, тайп-тайпарча шерашка Шолжа-ГIалий тIа а, Москве а эрсий меттала арадийнначарех да Осмиев Хьамзата яздаь "Радостные горы" (1965 шу), "Люди и солнце" (1970 шу), "Высота" (1974 шу), "Время и люди" (1976 шу) цIераш йола поэтически сборникаш.

Белгалде доагIа, эрсий меттала кепаетташ Осмиев Хьамзата произведенеш каст-кастта араювлар "Халкъий доттагIал", "Дон", "Огонек", "Нева", "Вай заманхо", "Советски Казахстан" яхача а, иштта кхыча журналаш тIа а, газеташ тIа а. Цул а совгIа, цун произведенешта кепайийттай казахий, киргизий, черсий, гIалмакхой, гIаьбартой, балкхарой, аварций, гIумкий, даргински, фински меттала.

Сиха йода ха-зама. ХIаьта ховш ма хиллара, хIара замано ше-ший декхараш увттаду бIарччача литературана а, хIара йоазонхочунна а хьалхашка. ЦIаккха а царна тIехьа ца виса гIерташ, керда зама а, сийдола заманхой а царна доаггIача дешашца хоастабе, хьаллаца, дуккхача наха дIабовзийта гIерташ хIара денна хьаьнала къахьегаш вар йоазонхо. Денгар-денга дегIайоагIаш яр цун поэтически а, прозаически а йоазонаш дара говзал. Цунна дикка тешал деш хIама дар цо духхьал ший вахара тIеххьарча хана массехк боккха лоархIам бола исторически а, лирически а поэмаш язъяр, масала, "БIаьстенга баьккха гIа", "Даим вошал даьд Iа тхона, Эрсий мохк", "Шуга лув со, наьна лоамаш" яхараш.

Белгалде доагIа, укх дерригача дунен балаш ший дег чу лаца гIерташ вола Осмиев Хьамзат тоъал дукха говзаме произведенеш язъе а, общественни вахаре дакъалаца а кхевора. ХIаьта а хIара денна шийна хьалхашка керда-керда кхы а лакхара декхараш увттадора цо. Цудухьа оалалу вайга хIанз а тIехьа шийна йола аттои, сапаргIатои ца лехаш, ший дик-дикагIа йолча произведенешца дикадар хьаллоацаш, водар IотоIадеш из хIанз а вайна юкъе вай заманхо санна вахаш ва, аьнна.


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru