новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 4 (9526); четверг, 20 января 2005 года

Коталон 60 шу дизарга

Котало гаргайоалаяьрех ца1


(Очерк)

Деррига советски адамаш хьежаш а сатувсаш а хинна
Сийлахь-боккха Даймехка т1ом чакхбаьнна Коталон Ди дена кховзткъа шу дизар белгалдоаккхаргда укх шера май бетта вайцига меттел дуккхача кхыча мехкашка а б1аьш миллионаш болча наха.
Цу хана хиннача Советски Союза х1ара дезале дера т1ема 1азапи балеи. Цудухьа цу хана хиннача нахах воккха а з1амига а саг висавац к1езиг-дукха а цу т1ема 1откъам т1а ца отташ аьлча харц ца хила мег.
Миллионаш бола дезалаш бисар цу т1ем т1а хинна шоай нах кхы гургбоацаш.
Миллионаш бола ноаной хьийжар цу т1ем т1ара шоай къонгаш ц1абахкарга.
Иштта хьийжарех ца1 яр Т1ой-Юртара Оздоева Хамсат а.
Хамсат санна шоай къонгаш цу т1ем т1ара ц1абахкарга хьежаш г1алг1ай дукха ноаной а бар…
Сиха хьекха мух санна, чехка д1адаьржар берригача Г1алг1ай мехка сигала морх йоацаш сийрда денача 1941-ча шера 22-ча июна дийнахьа, "т1ом хьайнаб" аьнна унзара б1ил. Дувцаш-дувцаш Т1ой-Юртарча Оздой Ма1аса дезале а кхаьчар из.
Г1алме йисте дажаш доахкача шоай 1аьсашка хьежа, чуйоаг1ача Хамсата а чудера из б1ил. Хала дар цунна т1ом хьар.
Атта-м цхьаннена а хинна мича хургда из.
Хьамсата во1 Яхьья цу хана Ц1еча эскаре (иштта оалар цу хана Советски эскарах) г1улакх деш вар.
Т1ом болабалалехьа к1еззига хьалхаг1а цо ц1адайтача письмо т1а яздора: "Со могаш-маьрша ва, са сагот ма де", яхаш.
Хамсата хацар цу дийнахьа ший во1а из т1ом т1аоттаргбий.
Цунна мича ховра Яхььях г1улакх деш йола моттиг малаг1а я, из т1ом циггара хьаболалуш бий.
- Доазув лорадеш латтача тхона ховра т1ема кхерам болга, - йоах Яхььяс. - Ц1аг1а сагот ца дайта аз айса яздеча письмош т1а цох х1ама хьоадицар. Сенна дувцаргдар из.
Хамсата ший дагахьа в1алла аьттехьа дитацар Яхьья цу дийнахьа т1ем т1а хургхилар. Кхыбараш лерх1ар цо цу т1ем т1а.
Шийна хезар д1адийцар Хамсата ший маьр-наьнага Тоэга. Цо ший дог тедеш дош алар дог доахаш дари а хац. - Мичахьа ва-хьог1 са к1аьнк. Дала лораволва из. Яхьья воацачахьа хила а мег из-м, - аьлар цо. - Даьла дикага дог доахаргда вай.
Оздоев Яхьья мара вецари цу хана Ц1еча эскаре г1улакх деш? Дуккха бола г1алг1ай кагий нах шоашта т1адожадаь Даьхен декхар кхоачашдеш эскаре г1улакх деш бар.
Оздоев Яхьья водача дийнахьа из санна бола цун нийсархой, цунна бовзаш бола кагий нах Арчаков Х1арун, Шибилов Хамарза, Осмиев Хьасанбик, кхыбараш бахар эскаре г1улакх де. Царех къаьстта дика, денал долаш з1амсаг вар яхаш вувц Яхььяс Осмиев Хьасанбик. Из цу т1ем т1а майра латаш вийра, йоах цо. Бакъда, аьлар Яхььяс, т1ом болабеннача дийнахьа царех цхьаккха а вацар соца. Вешта царех саг со волча часте хилча а, цу дийнахьа саг зелургвацар.
Из г1етта никх санна нах хьайна ди ма дари.
Иштта дувц Оздоев Яхььяс т1ом болабенна хьалхара ди. Х1аьта из вар Советски Союза малхбузера доазув лорадеча эскаре, ийслаг1ча арме 45 дивизе 252-ча стрелкови полка ротаца.
- 1ийрийна диъ сахьат доалаш арг1ана доаг1а ха а даь, часте чувена латтар со, - йоах Яхььяс. - Дуне дохаде санна, ц1аьхха етта йолайир тхона йоккхий топаш, минометаш. Уж дукха а сих-сиха а еттар. Тхо латтачара хьу, мангал хьекха буц санна, тедар. Тха рота командира тхона приказ делар сиха т1ехьашка довла, аьнна. Х1аьта немций г1аьрхой мотоциклашта т1а а баг1аш, тхона т1акхувш т1ом беш бар. Оаха т1ехьашка а дувлаш, окопаш йоахар, ч1оаг1ало лувцар, царна юха духьал т1ом бора. Хьанна дувцалургда т1ом хьайнача хьалхарча деношка хиннар!
- Из цхьа къемат санна х1ама дар.
- Духхьал тхона 1от1аеттача минометаша дукха боабора тхоцара нах. Боа-м немцеш а боабаь хургба.
- Иштта аьттув баьн-баьннача немцашта юха духьал т1ом а беш, ялх ди даьккхар оаха даа доацаш, мала доацаш. Цига саг дийна висар тамаш яр.
Тхо дол-долча минометаш чуйийтте, т1аккха мотоциклаш т1еи велосипедаш т1еи баг1аш немций салтий т1ахохкар тхона.
Немецки фашистий т1ема низ цу хана боккхаг1а бар. Цар д1алувцар вай городаш, юрташ, боабора маьрша баха нах. Шоаш д1алаьцача моттиге шоай хьаштдар де болалора. Из сона гучадаьлар цхьан юрта. Цига цу юрта мел бола нах боабаьб шоашка яхьача г1елала духьал цхьа-ши саг духьала валарах немецки оккупанташа, бераш, кхалнах, боккхий нах ца къердаш, яхаш дувцар.
Иштта а уж гоама болча са, царна духьал кхы а ч1оаг1аг1а т1ом бе дог хулар.
Цхьан моттиге окопаш яьха, немцашта духьал т1ом беш дар тхо. Цига цар хьатехача граната гаргаш кхийтта, юхь т1ара массехк моттигера ц1ий 1одоладелар сона. Хьоцар д1адоаккхаш санна, из ц1ий д1а а доахаш т1ом бир аз. Царца са хиннача дорхача эг1азало бата еттаеннача гаргаша лазар ходалийтацар сона. Х1аьта уж гаргаш т1ехьаг1а массехк шу даьлча мара д1аяьхаяц сона. Царех аьрда б1арга к1ал кхийттараш х1анз дукха ха йоаццаш мара д1аяьхаяц. Кхы а йоахк сона уж.

(Д1ахододар 4-ча оаг1он т1а.)




ГIурба - бусалбай дезагIа дола цIей

Бисмиллах1иррохьманиррохьим, Ассаламу 1алейкум варрахьматуллох1и та1ала ва барикату. Вайна ма харра, Дала Ше езъяь яйтача ханашта юкъе а езаг1а йолча ханачухь да вай - г1урбан беттачухь да вай.
Х1ара ц1енах саг1а д1акхоачача беттачухь да вай. Дала Ше Ибрах1им-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) г1урба де аьнна декхар т1адиллача беттачухь да вай. Тахан вай дувцаргда Ибрах1им-Пайхамаро г1урба мишта дир (Даьла салам хилда цунна). Дала Ше Исма1ал-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) г1урбан урс хьокхачар к1алхара ваьккха денош да ераш.
Лакхан волча Дала амар даьдар хьай во1а урс хьакха аьнна Ибрах1им-Пайхамарага г1ана кхелехьа. Пайхамарий г1анаш бакъ а да, царна г1анахьа б1аргадайнар хьахулаш а да. Т1аккха фу бахьан долаш дар Дала Ибрах1им-Пайхамарага (Даьла салам хилда цунна) ший во1а Исма1ала урс хьакха алар? Из Ибрах1им-Пайхамар хилар дар, эзар устаг1а а бийна г1урба дир цо, кхо б1аь бежан а дийна, б1аь инкал а йийна г1урба дир цо Даьла духьа. Адамо тамаш йир, малейкаша а тамаш йир Ибрах1им-Пайхамаро даьча саг1ах.
Из г1урба ше деча хана Ибрах1им-Пайхамаро аьлар (Даьла салам хилда цунна): са во1 валаре (т1ехье йоацаш хиннав из цу замах) цу во1а а кхыметтел урс хьокхарг ма дар аз Даьла духьа, аьнна. Цхьа ха д1аяхача ше аьнна дош дицделар йоах Ибрах1им-Пайхамара. Иерусалиме Байтул Мукъаддасе хьат1авенача хана Даьлагара шийна дезалхо вийхар, йоах цо. Ц1ена 1амал еш вола дезалхо ва сона, аьлар, йоах цо. Дала йоаха а йоах, к1аьдеи мерзеи волаш воа Тхоай лай валар Оаха цунна. Исма1ал ва-кх из. Цул т1ехьаг1а зама д1аяхар, к1аьнк кхелетар, Ибрах1им-Пайхамара г1а дайра (г1урбан беттачухь), 1айха т1аийца долаш доа х1ама хьакхоачашде йоах хьога, аьнна. Цул т1ехьаг1а 1уйренга ваьлар йоах из. Даьлагара да-хьог1 ер, е шайт1агара да-хьог1 ер, аьнна шеко чуессар, йоах цунна. Шоллаг1ча бийсанна юха а б1аргадайра йоах цунна из г1а. Т1аккха кхетадир цо, шеко д1аяьлар - из Даьлагара долга. Г1урбан урс хьокхача бийсанна кхозлаг1а а Дала из г1а б1аргадойтар цунна. 1уйренга ма ваьллинге ший сесагага Х1ажарага аьлар цо: "Эггара хозаг1а дола барзкъа т1адувхал цу хьай к1аьнка, из к1аьнк ийца хьоашалг1а водаш ва со", - аьнна. Урси муши шийца хьаийцар цо Мина йолча оаг1орахьа д1авахар из. Лакхан волча Дала ше хьакхеллача денз хьа цу дийнахьа миссел корзаг1а даьннадацар, йоах Иблис. Из Иблис Ибрах1им-Пайхамар волча (Даьла салам хилда цунна) т1адера, цо Ибрах1им-Пайхамар юхаваккхар духьа аьлар, - хьона гаций хьайна хьалха д1аводаш вола из во1 волга, цун сибат хоза долга, цо боаккхаш бола г1а хоза болга. Ибрах1им-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: бакъда из хоза волга, цо боаккхаш бола ког хоза болга, х1аьта а Дала амар даьд сога, аьнна. Ибрах1им-Пайхамаро ше яхар дергдоацалга хайначул т1ехьаг1а, Х1ажар йолча дахар йоах из Иблис. "Хьа во1 а ийца Ибрах1им-Пайхамар д1а ма вахарий, цун урс хьакха водаш ва хьона из", аьнна. Т1аккха Х1ажаро аьлар йоах, - фу бахьан долаш ший во1а урс хьокхаргдолаш ва из. Дала амар даьд шийга, яхаш ва из, аьннад Иблиса. Т1аккха аьлар йоах Х1ажаро: "Харц х1амах Пайхамарага Дала амар дергдац, нагахьа санна Дала из аьннадале во1-м х1ана луцар аз, дезе сай са а д1алургда аз", аьнна. Цул т1ехьаг1а а ше дог диллачул т1ехьаг1а, Исма1ал волча т1адера йоах, Иблис. Цо Исма1алийга аьлар йоах, "г1адваха ловзаш ва хьо, хьа даь бе боалла муши урси хьо ве дагадолаш бе дехка да хьона", аьнна. Т1аккха Исма1ала аьлар йоах цунга: "Харц ма ле, са дас фу бахьан долаш сона урс хьокхаргдар", аьнна.
Иблисо аьлар йоах: "Дала шийга амар даьд яхаш ва хьона из". Т1аккха Исма1ала аьлар йоах: "Дала яхачоа мут1ахьа ва со", - аьнна. Цул т1ехьаг1а Иблис цхьаькха цхьа х1ама ала деннача хана Исма1алас кхера хьа а ийца кхера теха аьрда б1арг т1абаьккхар, йоах, Иблиса. Цу хана денз важап даь да, Хьажий-ц1а вай дахача кхерий тувсилга, Исма1алас Иблиса б1арг баьккха моттиг я из кхерий тувсар.
Цул т1ехьаг1а шоаш кхача безача Ибрах1им-Пайхамари (Даьла салам хилда цунна) Исма1али д1акхаьчача, Ибрах1им-Пайхамаро аьлар, йоах: "Са во1, г1анаг1а б1аргадайнад сона айса хьона урс хьокхаш хилар, х1анз хьайна хургдолча х1аманга хьожаш хургва-кх хьо". Т1аккха Исма1ала аьлар йоах: "Са да Ибрах1им, хьайга Дала яхаш дар хьаделахь, цу Лакхан волча Дала аьннадале со сабар деш а волаш коравоаг1аргва хьона", аьнна. Цигга Ибрах1им-Пайхамара хайра йоах ший ду1анна жоп денналга, Даьлага ше кхайка а кхайка "Ц1ена 1алам ергйола дезалхо ва сона", аьннача хана. Далла хоастам а бир цо, хоастам баьчул т1ехьаг1а Исма1алас аьлар йоах цунга: "Са да 1а сона урс хьакхалехьа цхьадола х1амаш аргда аз хьога, се д1авехкар дех аз хьога, 1а сона урс хьокхача хана тоха а венна айса хьона зе дир кхер со", аьнна. "1айха сона урс хьокхача хана са юхь лаьттангахьа 1от1аерзаелахь, из 1а ца дой вай шинне б1аргаш в1ашка а этта, хьона сох къа а хийтта, Дала де яхар 1а кхоачаш ца дир кхер со", аьнна. "1айха урс хьокхача хана, са ц1ий д1а а кхийтта хьай барзкъа б1ех ма далийталахь, из хьа барзкъа б1ехденначул т1ехьаг1а Дала сайна лургбола маьл к1езига хилар кхер со, из ц1ий б1арга а дайна цунах сай нана г1айг1ане яхар кхер со. 1айха хьокхаш дола урс ира а хилийталахь, сихха а хьакхалахь из са лакашт1ехь, валар сихаг1а хургдолаш".
Т1аккха Ибрах1им-Пайхамаро (Даьла салам хилда цунна) аьлар йоах: "Лакхан волча Дала аьннар хьакхоачашдара т1ехьа дика г1о да-кх 1а сона дер", аьнна.
Урс хьакха аьнна цо Исма1ал 1о а виллар, ший дег1аца мел бола низ 1от1а а бахийта урс цун фоартаг1а 1охьакхар, йоах цо, бакъда фоарт хьахоадайицар, йоах. Сигленашкеи лаьттенашкеи мел дола малейк цу г1улакхах цецдаьнна Ибрах1им-Пайхамара б1арахьежаш лаьттад. Цу малейкашта а кхыметтел б1арга ца йойташ урсаи фоартаи юкъе Дала пордув оттаяь хиннай из урс латаргдоацаш. Из урс 1от1ахьекхаш б1аргадайна суждане 1олийгар йоах ше мел дола малейк.
Дала аьлар йоах т1аккха: "Са лайна д1аб1арахьажал, урс цо мишта хьекх ший дезалхочоа, Со раьза вир духьа цо урс мишта хьекх хьажал", - аьнна малейкашка, аьлар йоах.
Шийна урс д1а ца малаттинга Исма1алас аьлар йоах, "низаг1а санна хургвоацаш хьаваста со, урс ч1оаг1аг1а 1от1ато1аде, ц1аькхазза а хьакха из, малейкашта ховргдолаш Дала Шийна гарга вига волча Ибрах1им-Пайхамара во1 Даьла амара мут1ахьа волга д1аховргдолаш" Шозлаг1а а урс латанзар йоах. Дала пурам денна хиннадац цун фоартах лата. Ший бе доалла урс Ибрах1им-Пайхамара лосттадаь кхерах техар йоах т1аккха. Сов ира долаш из кхера ахбаьккхар йоах цо. Т1аккха Дала аьлар йоах: "Хьайна б1аргадайна г1а тахан хьатеккхад 1а, тахан хьагучадаьлар Со раьзавеш хьо хилар, хьай во1 везарал ч1оаг1аг1а Со раьза вар хержар 1а, из бахьанце дикадаьчарех д1а а язвир хьо. Иштта дика деш мел волчоа, хьо к1алхара ваккхарах тарра, бала т1абеча к1алхара боахаргба оаха. Хала бала бар хьога бенар - дезалхочоа урс хьакха дезаш. Ясмалера ка хьабайтар оаха хьона, г1урбана Адама во1о бийна хинна Исма1ала хьалхара из ба а бийта из к1алхара ваьккхар Оаха".
Ц1ена нигат а долаш Даьла духьа хилда вай г1урба. В1аший къинт1ера а даьнна, т1ехьа т1айоаг1ача хана ц1ена а долаш д1адаха Дала низ лолба вайна.
Цаховчарна кердадаккха безам бар тха: г1урба ц1ена а хургдолаш, маьл дукхаг1а а хургболаш дувш дола хьайба мишта хила деза. Хьайба уне хила йиш яц, сакхат долаш масала: кога астаг1а, б1арг баьккха, лерг даьккха хила йиш яц. Довзаргдолаш лерг хоададаь хиннадар аьнна х1ама дац. Геттара г1ийла бежан хила йиш яц.
Бежан дале - шин шерал т1ехдаьнна хила деза, устаг1а бале - шоллаг1ча шерачу хила беза. Газа - ши шу даьнна кхоалаг1а шу долаш хила еза.
Дала къоабал долда вай г1урба. Дала иман совдоаккхалда вай!




ПАЙХАМАРИЙ ВАХАР

Сабар Даьлагара да


Хьайна бала т1абеча, из бала Даьлагара болга а ховш, цу балийна 1а сатехача Дала боккха маьл лу хьона, из бала а д1абоаккхаргба хьона.
Нагахьа 1а са ца тохе ши бала ба хьога: боаг1аш боа маьл д1абалар цхьа бала ба хьона, балийгахьара а цхьа бала ба хьога.
Вай Пайхамаро йоах: (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) "Сабар кхоъ да
хьона, царех цхьа дакъа шийга бала беча сабар делга да хьона, шоллаг1дар да хьона Далла мут1ахьа хилар, кхоалаг1а дола сабар да хьона 1аьсача х1аманна сабар делга. Из фу яхилга да аьлча, хьарама х1ама хьаде ший таро йоллаше а из хьа а ца деш, ший хьаьнала тух-сискал дуалга.
Х1анз вай дувцаргда Аюп Пайхамаро (Даьла салам хилда цунна) шийна т1атессача балийна са мишта техад. Нана Пайхамара йо1 хиннай цун, ше Пайхамара ви1ий во1 хиннав из. Нахаца 1имерза, к1аьда къонах хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Ше оалаш дар дикка уйла а йий хьокхам болаш, наьха чам баргболаш оалаш хиннав из. Цун да дукха рузкъа долаш къонах хиннав. Наха цу хана леладеш хинна хьайбаш: говраш, доахан, инкалаш, вира-б1арзаш, жа, гаьзарий лелаяьй цун дас. Сире паччахьа кара иззамо в1аьхий саг кхы воацаш селлара хьал долаш хиннав из.
Да венначул т1ехьаг1а цун мел хинна рузкъа ви1ийга Аюп-Пайхамарага хьадаьлар (Даьла салам хилда цунна). Из рузкъа ший кара а долаш вахача хана Рахьмат яхаш саг йоалаяьй цо. Ювсап-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ви1ий йо1 хиннай Рахьмат.
Сийдолча Дала ткъаь виъ дезалхо венна хиннав Аюп-Пайхамараи (Даьла салам хилда цунна) цун ц1ен наннеи. Шийтта во1и шийтта йо1и хиннай Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна). Цхьа саг духьал воалаш хиннавац цунна цо яхар харцдеш, цо нахаца д1алеладаь хоза г1улакх бахьан долаш. Наха юкъера г1улакх а сийдолаш хиннад цун, ше а сийдолаш хиннав из. Даьй оаг1орахьара сийдолаш хиннав из, ноанахой оаг1орахьара а сийдолаш хиннав. Ший къамана шари1ат хьийхад цо, цунна лаьрх1а цу шерашка маьждигаш а дег1ад цо Далла г1улакх де. Цун оамал хиннай, мискача, т1а тхов боацаш бисача къеча наха ц1енош деш.
Из зама ч1оаг1а хала зама хиннай, х1анзара яр мо атта йоацаш, цхьабакъда, селлара г1улакх цу наха лоаттадеш хиннав из.
Бой кхоабаш яг1ача наьнаца къахетаме хиннав из. Цу тайпара баг1ача кхалнахага хьожаш, царна эшар лоаттадеш хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Нанас ваьча вешийца къахетаме хиларга хьежжа к1албисача нахаца къахетаме хиннав из.
"Са Даьла" - оалаш хиннав Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) - иштта ер рузкъа деннача 1а, Ялсмале чухь мел хургда-хьог1 ер" х1ана аьлча, ер дуне бусалба наха набахте я оалаш хиннад цар, из лоарх1аш а хиннад набахте санна. "Т1аккха хьай хьаьший а баь т1абийхача наха мел луш хургда-хьог1 Хьа из рузкъа, са Даьла!"
Из еррига парг1ато шийга йоллашехьа Дала шийна денна ни1мат дицлуш хиннавац Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна).
Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) иззал Далла мут1ахьа волаш сов новкъа хиннача Дала шийха даьккхача Иблиса хьаг1 лаьца хиннай цунца.
Цу Иблисо аьннад Аюп-Пайхамарага: (Даьла салам хилда цунна) "Дунеи Къематдии шаккхе а ма кхаьчадий хьога. Цу шин ковнах ца1 дохаде деза вай". Аьттув боале шаккхе а дохадергда вай. Цу заманчухь Иблис мишта хиннад аьлча, ворх1лаг1ча сигала кхача Дала низ бенна хиннаб цунна. Шийна лайнача моттиге юхасаца Дала низ бенна а хиннад из. Амма, вай Пайхамар (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) венначул т1ехьаг1а сигаленашка лакха даргдоацаш Дала никъ д1акъайлаб цунна. Цхьан дийнахьа лакхдаьлар из сигленашкахь. Дала аьлар йоах цунга:
На1алт аьнна дола Иблис са лай Аюп-Пайхамар мишта хет хьона? - Из г1алат ваьнна цхьаккха х1ама корадаьдий хьона?" Иблисо аьннад: "Са Даьла, Аюп-Пайхамар г1улакх деш ва хьона, Дунен чухь 1а парг1ато яьй цунна, 1а шийнна иззал дика даьндаь хьа хам беш ва из", - аьнна.
"Из ни1мат цунга децаре, 1а цунна даь дика даьндаь хьа хам беш ва из" - аьнна. "Из ни1мат цунга децаре, 1а цунна даь дика д1адаьккхача хьона г1улакх дергдацар цо".
Везхан волча Дала аьннад: "Харцлув хьо, Со ховш ва цу Аюп-Пайхамара сайна г1улакх дергдолгеи сай хамбергболгеи Аз шийна даьча диканна. Дуненчухь Аз в1алла цунна парг1ато яьеце а цо сай хамбергболга ховш ва Со".
Т1аккха Иблисо аьннад йоах: "Са Даьла цунна низ бе, 1азап т1аоттаде пурам да сона. Хьо хоахаваргахьа из виц мишта лу аз б1аргагойтаргдар хьона.
Хьона цо деш дола 1ибадат диц мишта долийт а Хьо цунна мишта вицлу а б1аргагойтаргдар аз Хьона, Везан Даьла".
Сийдола Даьла-м Иблисо цунна 1азап т1атессадар аьнна Аюп-Пайхамара Шийна 1ибадат дергдолга а Ше цо вицволийтаргвоацалга а ховш ма хиннавий.
Дала бокъо еннай т1аккха Иблиса. Шин х1амангара (меттагареи дегагареи) д1а мел иккхача Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дег1а 1азап де пурам деннад Дала. Из къамаьл шийна хезача сигленашкара лаьтта дессад Иблис. Форда йисте а даха ч1оагг1а мухь тохарца ший шайт1ан эскар т1адийхад Иблиса.
Цхьа шайт1а дисанзар цо т1адийхача цунна т1а ца доаг1аш. цар хаьттад: "Тха паччахь дола Иблис да хьо, фу х1ама да хьога кхаьчар, сенна кхайкадар хьо тхога?" - аьнна.
Иблисо аьннад т1аккха: "Адам-Пайхамар Ялсмалера из араваьккхача денз ца баьнна аьттув баьннаб са тахан. Тахан Аюп-Пайхамар вохаве сайна г1о де оарцаг1даьхад оаха шо. Лаьттан букъ т1а д1а-хьа даржа шо. Аюп-Пайхамара доалехьа мел долча рузкъанна ц1и хьалтоха" - аьннад Иблиса. Цу Аюп-Пайхамара доалехьа мел долча х1аманна ц1и техай т1аккха шайт1аша. Иблис ше Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) волча дахад. Т1аккха Аюп-Пайхамарага (Даьла салам хилда цунна) аьннад йоах Иблиса: "Хьай Далла г1улакх деш латт хьо? Хьа мел дола рузкъа-м ц1и яьнна доагаш ма латтий. Хьа доалехьа мел дола х1ама деха да хьона. Хьо укхаза маьждиге ламаз деш латте а". Цхьабакъда, Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) йист хиланзар цунга ше ламаз даь валлалца. Ше ламаз даь ваьлча цо аьлар йоах: "Из рузкъа хьаденнар а Даьла ва сона, из д1аэцаргдар а Даьла ва". Цул т1ехьаг1а ч1оаг1а корзаг1а иккхад йоах Иблис. Ишта корзаг1даьнна а долаш цигара деддад йоах Иблис.
Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дезал хиннаб шоайла в1ашаг1бетталуш, вай мовлат дешарах тарра ха йоаккхаш хиннаб уж, цу хана цун воккхаг1а вола во1 волча гулбенна хиннаб уж.
Цул т1ехьаг1а Иблисо ший эскар цу ц1енна гонахьа хьа а гулдаь, из ц1а дохадир, йоах. Аюпа-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дезалах цхьа саг дийна висавац, йоах. Цул т1ехьаг1а Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) волча юхадахад Иблис. Х1аьта вож тхьовра санна маьждиге ламазаш деш ваьллав.
Т1аккха аьннад йоах цунга Иблисо: "Хьай Далла г1улакх деш воалл хьо, хьо укхаза ламаза этта латте а хьа беррига дезала-м ц1а т1акхийтта байнаб хьона".
Х1аьта а ше ламаза йистеваллалца Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) юха йист хиннавац цунга.
Ламаз даь ваьлча цо аьннад йоах: "Дала Ше на1алт аьнна дола Иблис, аз х1анз а ях хьога: хоастам ба Хьона Везан Даьла, Из Даьла ва-кх сона уж дезал хьабеннар а уж д1аийцар а. Рузкъа а дезал а Дала къонахий зе аьнна луш х1ама да хьона из.
Эг1аздаха а долаш, ийша а долаш, даькъаза даьнна а долаш деддад цигара Иблис. Рузкъаца а дезалца а из вохаргвоацилга а хайна, юхаденад Иблис. Хьалха мо юха а ламаза латташ вайнав цунна Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна). Из сужне вахача хана 1от1а а даха цун мержачеи багачеи фо чутехад йоах Иблиса. Шийца лазар дола фо хиннад цо цунна чутехар. Из фо цо чутоххаше Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ший дег1аца лазар корадир йоах.
Доал де ца могаш, хьаллатта низ боацаш, селлара дездалар йоах цун дег1.
Дег1а т1а г1олла хьоцар 1одедар, йоах цунна, адама ла могаргдоаца лазар корадир йоах цунна ший дег1аца. Из ламаз даь ваьнначул т1ехьаг1а, цун сесаго Рахьмата из к1алвисалга шийна хайначул т1ехьаг1а аьлар йоах цунга:
"Тхьовра ц1и теха рузкъа д1адалар бахьанце, дезал бовра бахьанце из г1айг1а йий-хьог1 хьога кхаьчар? - аьнна. - Х1ара бийсанна 1ибадат деш ва хьо, Дала хьа мел дайтача дийнахьа марха кхоабаш ва хьо, цхьан сахьата сало1аш вац хьо, хьай дег1а оатто еш вац хьо, цудухьа хьай дег1аца лазар гучадаьннад хьона".
Цо из аьнначул т1ехьаг1а Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) дег1а т1а хьагучадала доладелар Иблисо теха лазар. Кертагара 1одоладенна кога п1елгашка кхаччалца из лазар сомадаьлар цун дег1а т1ара ц1ока этт1а а деш. Ноди сели хьаара-йолаялар, йоах, цун дег1ацара. Иштта хала лазар хиннад из. Цун дег1ацара хьаухача нодах н1аний хьахилар, йоах, цунна.
Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) цамогаш ва аьнна гаргара нах т1абаьхкар, йоах, из волча, из лазар шоашта б1аргадайча, шоашка из д1адалар кхераш цунцара къаьстар, йоах уж. Из в1аьхий волча хана цунца хинна новкъостий а хийрабаьлар, йоах, цунцара. Кхаь сесагах шинне сои сои ц1и тессе йита аьлар, йоах, цунга. Бакъда, Рахьмата аьлар, йоах, цунга: "Хьа са чудолча хана, хьоцара къастаргьяц со". Дийнахь а бийсанна а цунга хьожаш, г1улакх деш хиннай из. Цу юрта лоаллах болаш бола кхалнах баьхкар, йоах, Рахьмат йолча:
"Тхо кхераш да цу Аюп-Пайхамарагара лазар а бала а тхоашта хьат1абалар, из хьай ц1ен-да а ийце тхона юкъера д1аяьлча бакъахьа я хьо", - аьнна.
Цигга ший ц1ен-даьна цун долаш доа барзкъа т1а а дийха, елха а елхаш цигара д1аяхар, йоах, Рахьмат, Аюп-Пайхамар шийца а волаш. Юрта йисте кхаччалца д1авигав цо из. Цига из волга хайначул т1ехьаг1а цу юртара нах ара а баьнна, юртара араваккха веза 1а из, лазар юрта хьачудалар кхер тхо, аьлар йоах.
Цигара ший ц1ен-да а ийца гаьнна д1аяхар, йоах, Рахьмат. Цхьан ара чу1е бу санна х1ама а яь цига 1еш хиннаб уж шиъ. "Вайна яа х1ама я со юрта йода" - аьнна цо аьлча, ц1ен-дас аьлар, йоах: "Я Рахьмат, юхаерзал" - аьнна. "Согара дар хала лазар а во лазар а да, нагахьа санна хьо д1аяха безам болаш яле аз мукъайоалийт хьо" - аьнна. Цул т1ехьаг1а Рахьмата аьлар йоах: "Хьо кхера а ма кхера, 1а г1айг1а а ма е, сона чухь са долча хана хьог1 къастаргьяц со" - аьнна. Гаьна йоаццаш уллача юрта д1а а ухаш ший ц1ендаьна яа х1ама кхыхьай Рахьмата. Цхьан дийнахьа хьалъяа цхьаккха х1ама йоацаш ше йисачул т1ехьаг1а, ший хинна шийтта к1ажарг ехкай, йоах, Рахьмата. Х1аьта уж фу к1ажаргаш хиннай аьлча, Дала дунен хозле еннача Ювсапа-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ви1ий йо1 хиларах тарра, хозал цу к1ажарашка кхаьча яр цун.
Уж к1ажаргаш ехка а ехка цох даа х1ама дахьаш чуенай Рахьмат. Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) уйла чуессай йоах: хьалха мел кхыхьачарел мерзаг1еи хьаьнаг1еи цо т1еххьарча хана бенар боландаь, харц новкъа яьнна бенабий-хьог1 цо из, аьнна. Сона укхазара хьалг1атта Дала низ лоре, б1ал г1адж тохаргьяр аз цунна йоах ше-шийца Аюп-Пайхамара. Рахьмат харцахьа лийнна йоацалга гучадоаккхаш Дала Къор1а аят доссадаьд цун кер чу. Х1аьта 1айха яь ч1оаг1о йоха ма елахь, б1аь г1ажа меттел цхьа саьрг тохалахь цунна, аьнна хоам байтаб Дала.
Иштта из ха йоаккхаш волаш, лазаро к1алвита хало озаш волча хана, сиглара малх цун дег1ах чакхбоалаш из г1елвенначул т1ехьаг1а, цун дег1аца лазар ца кхеташ мотти доги мара хиннадац. Рахьмата аьлар йоах цунга: "Сийдолаш Пайхамар ма вий хьо, Далла дукха веза Пайхамар ма вий хьо, цу Сийдолча Даьлагара хьайна дарба дехаш 1а дуъа доре, Дала хьа дуъанна жоп лург ма дарий, т1аккха дарба дарг ма дарий хьона", аьнна.
Т1аккха Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) аьннад, йоах цунга: "Мел ха яьккхай аз укх дунен т1а вахаш, аьнна. Сесаго жоп деннад: "Дезткъа шу даьккхад 1а", аьнна.
"Масса шу да со цамогаш а волаш метта вола?" - хаьттад Аюп-Пайхамара: "Хьо метта вола барайтта шу да, - аьнна жоп деннад Рахьмата.
- Даьлага дуъа деи кхайкеи эхь хет сона, айса парг1ата а волаш яьккха ха иззал дукха а хилча, лазаро лаьца яьккхар селлара к1езига а хилча, - аьнна жоп деннад Аюп-Пайхамара.
Дег1аца мел долча н1анех ши н1ана мара ца бусаш, вокх юхе мел дисараша шоаш дуаргдар диа даьннача хана, царех ца1 дог долчахьеи, вож мотт болчахьеи бахар, йоах. Цигга Аюп-Пайхамар (Даьла салам хилда цунна) Даьлага кхайкав йоах: "Х1ай са Даьла, ч1оаг1а бала хьокхабеннаб сох, къахетаме мел долча х1амал къахетаме ма вий Хьо, - аьнна Ше Даьла хьоахаве т1еравалар кхеравенна кхайка хиннав из Даьлага.
"Масса болча балийна сатохаргдар аз, са дег чу хьо мел волча хана, хьо хьоахаве мотт к1алт1а мел боалача хана, моллаг1ча лазара сатохаргдар аз. Уж ши маьже 1а д1аяьккхача, Сийдола Даьла, Хьох д1ахадар хьахул са, Хьох хадара низ кхоачаргболаш вац хьона со сабарде.
Дала аьлар йоах цунга: "Я Аюп, хьа бага боаллаш бола мотт а Са ба хьона, хьона чудоалла дог а хьакхеллар Со ва хьона, из хьона т1абена хинна н1ана а Аз хьакхелла бар хьона, из хьога долаш дола лазар а Аз хьакхелла дар хьона, к1еззига кхы а сабар х1ана динзар 1а" - аьнна Дала бехк баьккхаб цох.
"Къовзткъеи итт Пайхамаро бийхабар хьона ер бала согара, хьо сийдолаш хилар совдаккхар духьа Аз хьона беннабар" - аьннад йоах Дала Аюп-Пайхамарга.
Цу дег1а т1а биса хинна ши н1ана 1о а бежаб, цхьаннех нокхарий моза хиннаб, цхьаннех дарба деш дола докхарг хиннад. Циггача Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) ши гранат а яхьаш Жабраьил-малейк дессад. Дуккхача жайнашка яздаь да цу гранатех доккха дарба доал, аьнна. Ялсмалера кхача ба йоах из.
Аюп-Пайхамара аьлар йоах: "Я Жабраьил, цу Дала хьоахаваьвий со" - аьнна.
"Бакъда, Дала хьо хьоахавар а, Дала хьога салам дайтар а" -аьнна жоп деннад вокхо. - Хьога амар а ду Дала ер ши гранат яа, аьнна, т1аккха ц1енлургва хьо, хьа дег1аца мел дола лазар а д1адаргда, дулхацар а д1адаргда, т1ехкацар а д1адаргда хьона. Уж ши гранат цо йиачул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко аьлар йоах Аюп-Пайхамарага, Даьла пурмийца хьалг1атта, аьнна. Из хьалг1еттача Жабраьил-малейко аьннад, йоах: "Хьай ког 1отоха".
Эггара хьалха аьтта ког 1отехар, йоах, Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна) цигара д1айха хий арадаьлар йоах лаьттара. Цул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко лувча а аьнна лийчар йоах из. Аьрда ког цо 1отехача шийла хий арадаьннад лаьттара. Из шийла хий меллар, йоах цо. Т1аккха кер чу мел дола лазари, б1еха х1амеи д1адаьлар йоах цунна. Дала цу лазарах верза а ваь хьалха ше хинначул а хозаг1а волаш хьаоттаваьв из.
Дала Къор1анчухь йоах: "Цу лазарах а ваьккхар оаха из, дезал а белар оаха цунна".
Цул т1ехьаг1а Жабраьил-малейко аьннад, йоах цунга: "Хьалха хьа хинна дезал Ялсмаленчухьа ба хьа, хьо раьза вале уж юхадийнабалийта Дала хьох юха хьатохаргба". "Уж Ялсмале бита" -оал Аюп-Пайхамара (Даьла салам хилда цунна). Х1аьта Дала царна тара а болаш дезал лу, йоах цунна.
Моллаг1ча халонна т1ехьа доха а ца дохаш, болх Далла д1ат1а а билла, сатоха низ кхоачалба вай х1аране.

Материал кийчъяьраш
УГУРЧИЕВ Азмат-Гири,
БАРАХОЕВ Муслим


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru