новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 26 (9793), четверг, 22 февраля 2007 года

Угурчиев Азмат-Гири

    Кхел ергья Дала

(назам)

Ва Даьла кхел елахь бехке волчунна,
Тхо наьна лоамех къоастадаьчунна.
Каша 1азап 1а цунна совдаккха, Даьла,
Хьох тийша ма дий тхо укх дунен Аьла.

Даькъасте са латташ байнарий духьа,
Цу бойла дисача берилгий духьа,
Кхел елахь, Даьла, бехке волчунна
Из де могарг ма дац хьо воацачунна.

Мерчий доацаш к1ир хьекхаш бийхкарий духьа,
Коартолий ч1ораш, йиарий духьа,
Дог1а чурт доацаш веллачун духьа,
Ва Даьла, кхел елахь бехке волчунна.

Машиннаькъаца дадийсача цу декъий духьа,
Ясий ца дешаш бехкача эзарней духьа,
Халбате байнача цу къоаной духьа,
Тха Даьла, кхел елахь бехке волчунна.

Дайх-ноанойха къоастабаьча дезалий духьа,
Шоай мехкар лелхабаь лелачар духьа,
Тахан а т1ехь оккхарбаьнна леларий духьа,
Ва Даьла, кхел елахь бехке волчунна.

Хьакхарчашта дуадаьча цу берий духьа,
Аьрх1 етташ боабаьча цу к1антий духьа,
Моастаг1чо эхь даьча мехкарий духьа,
Ва Низбар, кхел елахь бехке волчунна.

Къонгаш боабаь яг1ача цу наьна духьа,
Деналах ца бохаш байнарий духьа,
Докъадаланза долча цар боарзий духьа,
Ва Даьла, кхел елахь бехке волчунна.

Хьа сабар, Са Даьла, дуннена ма довзий,
Цкъа сабар а, тха Даьла, кхоачалуш ма хулий.
Дог тийша да тхо 1а бекхам бергболгах,
Тхо Дала лорадолда цох ца тешилгах.
_______________________

Додов 1амар-1аьла

Г1оазота хилба уж
(хиннар)

Террор яха дош ца хозаш х1анз берг а хургдий–теш. Массанахьа дувцар ца1 да: террор, терроризм, террористически акт. Пхийтт-ткъо шу хьалха цу деша ма1ан ховш нагахьа саг вацар. Цхьабакъда, цу хана терроризм хиннаяц аьлча, ма тешалаш. Хиннай цу хана  терроризм, болаш хиннаб террористаш а. Из цу хана паччахьалкхен боарам т1а хиннай. Терроризм я ца аьлча, кхы фу аргда репрессей замах, террористаш хиннабеций Сталин а Берий а, царна гонахьа хьийзараш а. Чот яь варгвоацаш дукха нах къайлабаьннаб. Т1аваха каша дац цар, мерзача вахарах д1акъасташ цар т1еххьара аьнна дешаш малаг1аш  да ховш дац, васкет ца деш байнаб уж.
Цу хана баьхача наха х1анз бахаш болчарел к1езигаг1а дезаш хиннадац вахар. Баха хьогаш байнаб уж а Пригородни районера шоай фусамаш лораеш байнараш а. Х1ара лазара ший овла ба, цхьаннахьара хьадоладеннад из. Цу деша къаьгга тешал деш да тха редакце ц1ераг1а Долакоа вахача Додов 1амар – 1аьлас дайта каьхат. Цу т1а дувц мишта кхестабаьб бехк боаца нах хьакимаша, з1анарах мукъабаьннача Мускхеша. Адамашта юха ма йоаг1ийла из зама. Тахан нийслуча ийрчача г1улакхех а Дала лорадолда вай.
Со 12-13 шу даьнна волча хана хинна х1ама дагалаьца язду аз ер.
1936 – 1937 шераш дар уж. Долакоа цу хана х1анз санна йоккха хиннаеце а, хоза, гувнашта юкъе хьулаенна юрт яр. Баха нах иман долаш, эхьах – эзделах ца бохаш къонахий ба уж, оалаш бар. Цар ц1ераш яьха  со варгвац.
Цхьа хатар дера юрта. Цу хана лаьттача 1аьдало каст-каста «операцеш» йора юрташка. Из НКВД болх бар. Цар нах лувцар, набахта чубехкар, гаьнарча Сибарег1а д1аухийтар. Из дора цар цхьабола юртара нах д1абаха, боабайта, шелалахи моцалахи х1алакхилийта.
Фу тайпа нах бар коммунисташта гоама хиннараш? Уж бар хьужарешка дийшараш, хьаькъал долаш, наха безаш, наха лоарх1аш, эзделаца, г1улакхаца бола нах.
Цкъа амар кхаьчар бусалба дешар дийша боккхий нах юртарча колхоза конторе чубохк аьнна. Со цу хана юрта  школе деша ваг1ар. Т1анк аьнна хьалйиза яр уж чубоахка моттиг. Царна ха т1а латташ вар милиционер-коммунист (цун тайпан ц1и дагаяг1ац сона) Мускхи яхаш саг.
Школе урокаш яьлча, тхо долхар чубоахача наха фу эш хьажа а цар ц1аг1а д1аала дезар д1аала а.
- Мускхи-машкаш, ламаза аравахийта со, - цхьанне аьлча, Мускхе цхьа во ц1ог1а техе, човхабора боккхий нах. Цар цунна сардам боаккхар.
- Ай, юртахо веций хьо? Бусалба нах деций вай?, - оалар цар.
- Дац, - оалар цо, - со коммунист ва, шуца к1аьда – мерза ма хила аьннад сога. Шо лийца нах да. Со милиционер ва.
Цкъа, Соаг1апча юрта дов г1еттар, Долакоара милици йоалае аьнна хоам бера. Т1аккха, фургон д1а а ежа, ц1ераш яьхар цига баха безача милиционерий. Эггара хьалха ц1и яьккхар Мускхе. Из д1ахезадар чубоахкача боккхийча наха. Цар Мускхена сардам баьккхар: «Юха маьрша ма воаг1алва хьо», - аьнна. Т1аккха цо юха аьлар: «Со юха ц1авеча ховргда шоана. Аз бергба шун болх».
Яхар фургон милиционераш а ийца. Детташ герзаш а долаш т1ом бикъбеннача хана, ераш д1акхаьчаб. Боккхийча наха баьккха сардам Мускхех бахар. Шаккхе мочхал а лоацаш топа пхо чакхбаьннабар Мускхе батах. Йист хила могаш вацар. Бакъдар аьлча, во хьал долаш вар. Фургон милице коа чуйоалайир. Дагадоаг1а сона, цо яьха: «Ах1, ах1, ах1». Цхьабакъда, боккхийча наха цох тоам хилар.
- Оаха баьккхар бахар хьох, - аьлар цар. Мускхи из хозаш вар, бакъда мотт лувш вацар. П1елг хьал а айбаь, ший дагахьа, аз бергба шун болх, со ца леш вусе, йоахар цо.
Д1аухар денош, боккхий нах чубоахкар. Уж набахтара арабаха низ кхачацар цхьанне а. Царна кхача бахьаш а царех б1арг тоха а ухар ц1аг1ара бараш, гаргара нах, юртахой. Х1ана аьлча, юрта эшаш нах бар уж. Дагадоаг1а Сибарег1а д1абахийта уж машина т1а ховшабаь. Коа – карта санна доацаш, доккха таьзет дар Долакоа юкъе эттар.
Белхар ма1а нах, кхалнах, бераш, истий, ц1ен нах, гаргара бараш. Ловцаш доахар: «Юха маьрша доаг1алда шо, тха хьамсара юртахой. Цхьабакъда, боккхий нах деналах бехабацар. Къонахчал долаш, мухь теха назам а оалаш новкъа баьлар уж. Цар аьнна назма д1аязъю аз укх лохе:
Ера хьо, зама,
Хьувзаш го боахаш,
Даькъала ма йойла,
Хьо яха ва зама.
Йоаг1аргья ва яхаш
Йийца яр хьо,
Ена хьакхаьчар
Хьо еха ва зама!
Гаьнарча цу Сибарег1а
Дай бихьа дитар 1а,
Дайх-ноанойх къоастадаь
Г1ийла бой дитар 1а.
Ера хьо, зама,
Боахамаш дита
Мехкаг1а даьхар 1а,
Салташа чувхадеш
Тхо новкъа даьхар 1а.
Тхо делча дусаргда
Каша боарз ва боацаш,
Цу Даьлера къахетам
Беха да ва воацаш.
1адика йойла шун,
Хьамсара юртахой
Шо маьрша лелалда,
Вежарий, йижарий.
Иштта оаз йохийташ бахар уж. Юха бахканзар уж. Дала ше гешт долда царна. Балар г1оазота хилда цар. Амин.

 

Нах мехках баьха ди дийцад сога нанас

Цар дукхалаг1,
цар дикалаг1,
цар безамаг1
ца беш хам.
Сибарег1 дахийтад тахне йола
   Са дика,
       са эздий,
             са хоза къам.

Фу дергдар оаха, бокъо яцар
П1елгаш мо латташ салтий бар.
Аькха – аьле топа юхь техе
Духьал ваьннар соцавора.

Боккхийчар, сатохар дехар,
Йоахар юхадерза мег.
Кхераде кеп я вайна увттаер,
Сталин воаккхар наггахь бег.

Эшелон йода юха ца ерзаш.
Наггахь корзаг1бовлар нах.
Мала вар тха бала бовза
Боаг1ача тайпар тха бе мах?!

Бокъо йоацаш ха яр лаьттар
Дацар тхона дала оарц.
Дуаш цхьаккха х1ама дацар
Буар наггахь бийкъе борц.

Эшелон сацача нах 1обовлар
Юстарбаьле 1охувшар уж.
Кхыметтел кхийнача йи1ий
Яцар къайлаяла йиш.

Берий мухь баьлар вагонача
Нанна марх1доаллар бер.
Накхах шура хьаяг1ацар
Г1ораяь уллаш нана яр.

Г1оазота хилба уж
Наькъ т1а байнараш.
Дала 1алашболба уж.
Ма дукха байра уж
Моцал, шелал,
Мехках хьогаш, сатувсаш.

Дагабоахкар наха дукхаг1
Баха хьогаш къестараш.
Йи1иг ялар совшорг иккха
Йоаг1ар из хоза кхувш.

Дика могар цу 1оажала
Уж къона синош д1аийде.
К1ерам санна хоза бераш
1окхувсар лай т1а. О Дуне!

Сом лергьяцар, цига ца енна!
Аз-м сай да а д1авеллар.
Да венна дукха ха ялале
Даь воша д1аволлаш хилар.

Массаг1а бар уж гаргара, бовзаш,
Цу новкъа дукха уж бисар.
Из мел дола х1ама дайча
Нах ма къиза хиннабар.

В1алла дицлац сона аьннар –
Воккхача саго аьлар из.
Халла метта урахайна
Боацаш ший ваг1а низ.

Харцо я ер вайга яхьар,
Къаьра дувнаш да ераш.
Шоай хьамсар мехкаг1 юха ма кхеталба
Хьарам рузкъа гулдаьраш.

1аьлаьлай, цу б1аьхача новкъа
Дика бараш ма дукха бар.
Хьаькъал долаш, денал долаш
Тахан а вайна эшаш бар.

Со-м айса дуаргдар диа яьннай
Сог1-м эца пайда бац.
Бакъда синаг1 ца къастараг1
Сай мехкаг1а-м къастаргьяц.

Ма мерза ба ший мохк меттахь
Хьийгачоа мара из ховргдац.
Ший мохк тулбеш, ший мохк буаш
Баьхкачарна бала бац.

Д1аяздаьр
ВАДЕЛОВ 1аддал-Хьамид

Тимурзиев Башир

Кхерза фийгаш

 

Эрий ара, дунен йисте
Йицъенна цхьа юрт уллаш яр.
Ч1оаг1а шийла 1ай дарз хьакхе
Ц1енош лайво къайладоахар.

Й1аьха яр меца бийсаш,
Вацар цига г1о де саг.
Ден а бийсан а яр бийса,
Бацар гуш сердала сийг.

Нийсделар тхо – да воаца бой
Жожаг1ате, цу аз ювцача.
Кхетаргда шо оаш уйла йой –
Эттар 1азап моцала леча.

Аьрх1а урса т1а гон етташ
Хенах хала лечараш даьхе,
Нанас доттар хьажк1а фийгаш,
Массанена лора нийса лаьрх1е.

Лора тхона пхийтта-пхийтта
Вай к1айча хьажк1ий кхерза фийгаш.
- Тоъарий аьле? – оаш ма хетта –
Моцалла дар тхо лаьтта легаш.

Из унзара ха дагаехача
Вахаро к1аьддаь дог тохало,
Вай парг1ато б1аргаяйча
Цу Воккхача Дала хоастам бу!

Аушев Сулам-Бек

Халача  новкъа

Ма шийла ера хьо,
Шал шийла 1уйре.
Ма г1ийла ера хьо,
Даькъаста мехка сайре!

Делхаш латт хий лешаш,
Кавказа лакха лоамаш.
1откъам латт цар дагахь,
Нах мехках боалаш…

Мотт лебеш доаца,
Хьайбаш а латт делхаш.
Б1аргашкара хий лешаш,
Т1ехьа хьежаш латт!...

Халача цу новкъа, -
Баьнна болх вайнах!
13 шера Даькъасте, -
Гургйоацаш, шоай ло1аме боацаш,
Уж мискаш болх!
Мехках баьха Сибарег1а болх!

Онк доацаш бисараш,
Ц1и етташ боагабеш.
Хьулбенна бисараш,
Топ етташ д1абоахаш.
Салтий ба хьувзаш,
Ц1и янна дег1амаш
Ц1арре да ц1увзаш.
Йокъ хинна адамех,
Д1а1увргъя лаьх!

 
Цхьа Даьла воацар.
Кхы дала оарц доацаш.
Халача новкъа даьлар хьо,
- Са з1амига халкъ!

Боккха ба из бала, -
Кхы боккхаг1 бац!
Гешт делахь, Даьла,
- Кхы деха вац!

Кремлен да – мунапакъ,
Латт раьза волаш.
Веза новкъост Берий,
- Шийна уллув волаш.

Дог 1абаш вац!
- Ший амар кхоачашдаь,
Из сагота вац
Лайя-боале а болхараш.
Хица хи бихье боале а,
- Цун бе-башха бац!
Маьрж-я1, Сталин хьо,
- Ц1ийх визавац…

1азапе хилва из, -
Вай мехках даьхар.
Балийга хилва из!
Вай вахар дохадаьр!
Даьла кхеле хилва из,
- Ди доаца гаьур!!!

Къамашта яьй цо ший кхел,
Дала а яьй цун ший кхел!
Жожаг1ате цунна хьаел,
Унзара фусам из цунга ел,
Х1алак а хинна вахав из 1ел!!

44 шера цу кхаьрача дийнахь,
Валара новкъа баьнна болх.
Бехк боаца вайнах,
Цу халача новкъа болх.
Ди деха нах!!!
Шоай ло1аме боацаш болх,
Йиш еха нах!!!

 

Мария МАДИЕВА

Акмола

Акмола, о Акмола -
Белая могила,
Под холодным саваном
Ты нас хоронила.
Выли и стонали
Снежные метели,
Не было страшнее,
Жестче той постели.
Нет огня согреться, -
Стужа и морозы,
Словно льдинки стыли
На ресницах слезы.
На погибель брошены
Милостью тирана,
Днем и ночью гибли
От смертельной раны
Старики безвинные,
Женщины и дети -
Не забыть вайнахам
Никогда об этом.
Оторвав насильно
От родного дома,
Бросили безжалостно
Всех в холодный омут:
Старцев-инвалидов,
Прикованных к постели,
И младенцев-грудничков,
Спящих в колыбели.
Тех же, кто не мог идти
По козлиным тропам,
В них стреляли палачи
Иль бросали в пропасть.
А на станциях грузили
В скотские вагоны, -
Под завязку набивали
Изверги в погонах.
Помню день я этот страшный, -
В суматохе все вокруг, -
Закричал тут брат мой старший,
О билете вспомнил вдруг:..
Закричал он что есть силы:
«Мы билеты не купили,
Для посадки в этот поезд!»
«Не волнуйтесь, мои дети.
Сталин наш отец и совесть,
Сталин взял за нас билеты.
Кровь людскую пьет он чашей.
Родину забрал он нашу», -
Мать сказала и вздохнула,
Слезы с глаз своих смахнула.
Всюду крики, плач и стоны.
Все смешалось: грязь и вещи.
Дрожь прошла по всем вагонам:
Поезд тронулся зловеще.
Акмола, о Акмола -
Белая могила.
Нас, бесправных и голодных,
И на каторгах гноили,
И собаками травили,
И под саваном холодным
Без могилы хоронили.
Акмола, о Акмола -
Белая могила…

 

Его именем
названа улица
Известный строитель Шадыжев Магомет Шаипович родился в 1916 году.
В 1933 году поступил в Орджоникидзевский индустриальный техникум, который окончил в 1937 году, затем Магомет работал в должности техника-строителя нефтепромыслового и городского водопровода треста «Малгобекнефть» в г.Малгобек.
В годы депортации чеченцев и ингушей вместе с родителями был выслан в Среднюю Азию.
Семья его состояла из 8 человек: отец Шаип, мать Тазират, мужественная, волевая женщина, братья Султан, Ахмед, Мусса и сестры Совдат и Мадинат.
Как и все репрессированные, Магомет вместе с родителями перенес много лишений и горя за 13 лет депортации.
В 1945 году ему удается устроиться на работу старшим прорабом горводопровода в г.Фрунзе Киргизской ССР, затем по 1951 год работал инженером в ремстройконторе «Общепита».
В ссылке Магомет Шаипович женился, родилось 3-е детей. По работе ему часто приходилось передвигаться по городу. Без специального разрешения от Управления Министерства госбезопасности Киргизской ССР, это было очень опасно, тогда ему грозило 10 лет лагерей. 1 апреля 1954 г. ему выдают разрешение за №91 на полгода, чтобы он мог выезжать с места поселения (с.Ворошиловское) в г.Фрунзе с правом хождения по городу.
Это разрешение чудом сохранилось у Магомета Шаиповича (на снимке). Он его привез на родину, на Кавказ, в 1957г. после восстановления Чечено-Ингушской АССР.
Здесь он вначале работал начальником райстройотдела Назрановского райисполкома, затем начальником СМУ-5, СМУ-11 треста «Грозпромстрой». Возводил в г.Назрань ряд крупных объектов: завершил начатое строительство здания завода «Электроинструмент», построил трикотажную фабрику, хлебозавод, среднюю школу № 1, интернат № 1, музыкальную школу, ряд многоэтажных домов и другие объекты народного хозяйства.
За безупречный труд Магомед Шаипович неоднократно награждался.
Его имя носит одна из улиц в новом микрорайоне (105 массив) г.Назрань.

 

ВРЕМЯ И ПАМЯТЬ

Время счет ведет свой судьбами людей,
Не на стрелках его след оставлен
Он в душе у тех, кто видел черный день,
Когда был очаг родной оставлен…
Пережив все, року вопреки,
 Человек остался человеком,
И прошел сквозь годы, сквозь штыки,
Слыша шаг конвоя на рассвете …
Говорят, порою, кто забыл:
- Незачем нам ворошить былое,
Что все боли были и прошли,
И зачем, действительно, тревожить?
Только знаем с детства мы зачем:
Кто забыл такое – тот опасен,
Повториться может тот удел.
Может быть с другими, пусть не с нами,
Помним мы, без памяти нельзя.
В этой памяти – судьба России.
Пусть же будет счастлива моя страна,
Мы сильны, пока мы  не забыли.

В.САИТОВ

 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru