новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  4 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 78 (9767) четверг, 8 июня

Чахкиев Ювсап

Иштта бала


Диъ даькъах йола трагедии
Ловзараш:
Ахьмад - юртара хьехархо
Губани - цун сесаг, юртара хьехархо
Хади - Ахьмада нана
Мийнат - Ахьмада йо1, лор
Мухтар - Ахьмада лоалахо, воккха саг
Гилани - Мухтара во1
Аьсет - Ахьмада шоллаг1а сесаг
Эпизодашка ловзараш:
Мухьмад - Ахьмада воша, Леча - Ахьмада лагерера новкъост, Ширвани - Ахьмада лагерера новкъост, Хьамид - г1алг1ай хьакимашха саг, Максим - Ахьмадаргга воаг1аш хинна салте, Сусанна - ший мехках яьккха кхалсаг-немка, милиционер - Пригородни района болхло
Цкъазза гучабоалараш:
Къонаха, хьалхара саг, шоалаг1а саг, кхоалаг1а саг, цхьа саг, сесаг, ловзар д1ахьор, эпсар, салте, колхоза председатель, ополченец х1ире, надзиратель, лор НКВД болхлой. салтий, милиционераш.
Гойтараш хула ха: 1944 - 1992 шераш.
Хинна моттигаш: Г1алг1ай юрт. машеннаькъа станцеш. "товарий" эшелон, Казахстан, Норильскера лагерь, Г1алг1ай Мохк.
Хьалхара дакъа
Хьалхара сурт
Моллаг1дараш мо, бийдача кирпишкех даь ц1енош. Сатоссаш сомабаьнна, нана ц1аг1а ба: Губани, Хади, йи1игаш. Ахьмад, 1ийра-ламаз а даь, тар кхийтта з1амаг1долча берашта уллув вижа улл. пен-б1оахала гехача ардакхий маьнге т1а.
Хади (маьнге mla яг1ачара). Х1анз-м хала дацар вайна, Губани: етт баьхкаб, берашта яа шура хургья. Кастта б1аьсти яргья. Къа а хьегаш, хьаьнала ваха безам болчоа хьади х1ама хургда, Дала аьннадале.
Губани. (Маьнге mla яг1ача Хадеца къамаьл а деш, даа х1ама кийчдеш йоал пишка mla). Са-м саготдаьдар 1а берашта шура яц яхаш. Из етт сай духьа баьхкача санна дика хет сона-м.
Хади. ДоккхагТдараша-м сатохараргдар, шура ца хилча а. Кагег1дарашта фу дергдар? Ондадаллалца, цар керттера кхача шура ма бий.
Губани. Х1анз-м сагота яц, нани. Мел хала хьийзар вай т1ом гаргаг1ертача, ц1енош а дита, дайдда хьунаг1а дахача. Х1анз-х1анз фу хургда-хьог1? Юрта хьачукхоачаргбий-хьог1 т1ом аьнна хеташ, наб а мича кхетар, хадданза т1алатташ ма барий кхерам, Даьла дикаг1а юххера а лелхабир немций, Дала лорадир вай. Фу хургда1 вайх цар мохк д1алаьца баларе?1 Ше ма дара къематди т1аоттадерг ма дарий вайна. Къиза нах ба яхаш ма бувций немецки фашисташ. Уж, вайцига кхаьча баларе, вай кхалнах ийрчабаха г1ортаргбар, т1аккха хургхинначох вай Дала лорадолда. (Пауза.) Соахка арме бига вай къонахий ц1абахкийтаб. Т1ом чакхбала боаллильга хургда-кх из. Маг1албике т1ом болча хана госпиталь чухинна вай школа соахке а хьайийлла, болх беш я.
Хади. Даьла къахетаме ва. Т1ема кхерам баларе-м ц1абохкийтаргбацар, е х1анз вайцига баьхка салтий а боаг1аргбацар.
Губани. Царех арадаьннар-м унзара хабар да, нани. Вай мехках даха баьхкаб уж яхаш-м дувц.
Хади. Сона а хезад из. Вай дийшача 1аьлам-наха аьннад ма йоахий из хабар бакъдац. Уж харцле йиш йоаца нах ма бий. Фу даьд аьнна мехках доахаргда вай, укх 1ай х1аьта а? Из-м бакъхургдац.
Губани. Х1анз ч1оаг1а даьржа-м да из. Хьалха а санна, наха юкъе лоарх1аш бола къонахий а лувц.
Хади. Ай, д1аяла, колхоз е ер 1аьдал доладеннача денз а, лувцаш ба нах-м. Кулакаш ба яхаш лертт1а баха нах а моллаш ба яхаш дийша нах а мел дукха лийцаб. Х1анз а дика къонахий ба яхаш лувца хургба-кх уж.
Губани. Сои хьа во1и (маърах ц1и кхоабаш) санна, вай школе берашта хьехараш а ба х1анз шекбаьнна. Дуккха товарни вагонаш я йоах станце хьат1аэза.
Хади. Д1аяла, уж-м салтий д1абига эза хургья. Дукха ха ма йий салтий укхаза бола. Нагахьа санна из хабар бакъдаларе, вайцига ухаш волча Максим яхача салтечо хьаарг ма дарий вайга. Из дика саг ма вий. Вай бераш, ший долаш санна, безаме ма хьести цо. Царех къахийтта а хьа ца оалаш 1ёлург мича вар из.
Губани. Нани, цхьа бахьан доацаш арадаргдац цхьаккха хабар. Вай улицаг1а бахача 1аламбика къонгаша х1ана дехкад шоай доахан. жа, говр, кхыметтел гТажаш а, шоаш хи йисте баххаше. Аламбика боккхаг1бола къонгаш НКВД-е ба хац, эскаре ба хац доккхийча г1улакхаш т1а ма бий. Царна ца1 ца ховш дохкац уж. Е баха кхычахьа уж д1аболх аьнна хеза х1ама а дац. Дегабуам байташ-м да цар деш дар.
Хади. Д1аялал даьллахьий, хьо ма ч1оаг1а кхераеннай цу хабарах. Из-м Дала а могийтаргдоацаш во х1ама ма дий. Б1арчча къам мишта арадоаккхаргда? Вай мехках доахаргдац яха уж дийша нах харцлув х1аьта? Даьсса хабар хургда из-м воча наха арадаьккха. Х1ахьий, е бераш малаг1а зулам даьд аьнна арадоахаргда? Аз, цу дехьа ц1аг1а уллача са йишас фу даьд мехках даххала? Х1аьта тхо санна бараш к1езига мичаб. Т1ом болабеннача хана денз х1анз мара парг1ата са а мича даьккхад вай-м. Из деррига а дицдаь во х1ама ма дий х1анз 1а дувцар-м. Из хург а дац, е хила йиш а яц.
Губани. Дала бакъдолда хьа из. Гуши хозаши мел дар дегабуам байташ-м да. Вочох-м хилча а, дог тешаш мича хул, хиллалехьа меттел. Даьла дикага догдоахаш а тешаш а хургда вай.
Хади. Ер дика 1аьдал ма дари колхозаш яхккалца. Б1арг хиларий а хац, цул т1ехьаг1а хувцаделар-кх. Хоза ма дахарий тхо, шортта лаьтта-кхаш а долаш, доахан, жа а долаш. Паччахьа хана казакашка д1алувцийта хинна вай дикаг1йола юрташ, хьунаш, лаьтта воашка юха а кхаьча. Ц1аккха ца хинна парг1ато а яьнна, шортта даа, дохка ялат, маша, доахан, жа а долаш. Колхозаш яхка йолайича дехар-кх из деррига а. Шо а хург мича дар дийша ер 1аьдал хиннадецаре, е школаш а хург мича яр. (Пауза.) Ишта-м даьра дар. Колхозаш яле а, т1ом хилалехьа во дахацар вай-м. Т1емо хьадир деррига зулам: къел. моцал, лазар. Даьла дикаг1а из а д1абоалаш латт ма йоахий, юха а пapг1aтo яргья вайна-м.
Маьр-нанаси насаси шоашта хет-хетараш дувцача хана ц1ен улицагахьа долча корах ч1оагг1а в1аштга шозза-кхозза х1ама тох.
Губани. Из малав-те, селлара 1ийрийна на1арга венар? Яья, вай на1арга цхьа саг венав (сомавоаккх Ахьмад).
Ц1аькхаза а х1ама техе, тата ду, Губане корах кульг техе хоам бу тата хьахеза хиларах, Ахьмад аравоал.
Шоллаг1а сурт
Halapra вена ши салте ва, царех ца1 Максим.
Салте. Из Москвы высокие гости приехали. Митинг будет. Одевайся.
Ахьмад. Так рано, утром? Что за спешка? Что случилось, Максим?
Максим. Раз так надо, значит случилось. Нам приказано собирать людей, что мы и делаем. Это то, что мы знаем.
Ахьмад. Отдельных людей собираете, в том числе и меня, или всех?
Максим. Всех, так приказали. Все взрослые мужчины должны присутствовать на митинге. Время же военное.
Ахьмад. Ладно, я оденусь (ц1аг1а чувода).
Губани. Малав цига?
Ахьмад. Салтий ба, Максим а волаш.
Губани. Фу йоах цар?
Ахьмад. Митинге ва веза йоах.
Губани. Из фу митинг я, бокъонца са а хилалехьа еш яр? Тамаш я хьо цар митинге хьехе. Ер кхыдар да аьнна хет сона. Фуд Максима хьааланзарий хьога?
Ахьмад. Из ва-кх митинге вола яхар.
Хади. Ца1 ма дувций оаш (кхераш.) Фу хиннад цига? Малав на1арга венар?
Ахьмад. Х1ама хиннадац. Сога собране вола аьнна на1арга баьхка салтий ба. Кхераме х1ама дац, нани.
Губани. Тамаш я-кх из собрани яле. (Ахьмад й1айха х1амаш т1аювxa волану.) Чухьа а т1ехьанахьа а й1айха х1амаш ювхалахьа. Ца эшаргхуле, чувеча Т1ойоахаргья 1а. (Из кхер, х1анз лувца нах санна, Ахьмад а лаьца вугий-хьог1 аьнна хеташ). Чаь пела мала хьайна, дукха га везий а мича хов.
Ахьмад. 1ийрийна х1ама дуа ха хилалехьа со-м чувоаг1арг ма вий.
Губани. Х1аьта а мелча бакъахьа-м да. (К1еззига сискали нахчеи а кхаьлле, чай пела мол, кхераеннача Губане сатеде санна).
Ахьмад аравоал, салташца д1авода. Ц1аг1а болча маьр-нанаси несаси цхьацца шоашта хетараш дувц Ахьмад д1авигарах, из лаьца вигача санна. Бераш шоай теникашца ловзаш да.
Кхоалаг1а сурт
Юртарча йоккхача школе коа гулбаь дуккха нах ба. Школе д1ачувоаллача долча лакхача лаг1аш т1а ба элтара сира кийнаш а тухкаш советски эпсараш. Царца ва кхо-виъ къонаха а. Шоаш гулбарах а салтий укхаза боалабарах а шоашта хетараш дувцаш къамаьлаш ду гулбаьча наха.
Цхьанне. Арме бига ха яраш къоастабе а д1абига а гулбаь хургба е нах. Машеннаькъа станце хьат1аэза вагонаш латт ма йоахий...
Шоллаг1чо. Арме бигара иштта гулбе мича безар нах-м, боккхий нах х1аьта а. Цхьа х1ама кхайкаде боахка хургба мотт сона т1емах лаьца.
Кхоалаг1чо. Даьра, е нах дикана гулбира тара-м дац. Вайна гобаьккха б1у х1ана оттабаьб? Вай мехках доахаргда яха хабар бакъхила доалий-теш?
Шоллаг1чо. Фу даьд аьнна мехках боахаргба г1алг1ай? Вай немцашкахьа хиннад ала йиш мичай. Уж вайна б1арга а мича байнаб.
Кхоалаг1чо. Хьо х1аьта а воаккхаргвац мехках. Хьа ши во1 т1ем т1а ма вий, тхо доахе а.
Шоллаг1чо. Из фу яхилга да? Са бараш мара беций т1ем т1а? Мудара шиъ, Къовдана ца1, жерал яг1ача Ковсе ца1 мара воаца во1, кхыбараш а ма бий т1ем т1а. Maccaг1a ба уж?!
Цхьанне. Вай мехках доахаргда яха хабараш ца дийцача бакъахьа хет сона. Хургдолчох сакхувш болча вай дийшача 1алам-наха яхар харцхила йиш мичай. Цар ма йоахий вай мехках доахаргдац...
Къонаха (цхьан эпсаро дош а аьле, лаг1аш т1а латтачара). Ва нах! (Г1араш совц.) Х1анз аз шуга аргдар оалалургдоацаш мотт сеца валара со, аз оалар д1ахозаргдоацаш гаьна шо а далара. (Кисара йовлакх а даьккхе, из хьокх б1аргех даьнна хий д1адаккха). Мехках доах вай. Аз дехар ду шуга салташта духьале ма елаш, зулам доаккхаргда оаш вайна. Сталина приказ ч1оаг1а къиза да: духьале яьчча вайх сага топаш тоха аьннад. Вайна гонахьа оттадаь эскар, цо хьат1ахьекха пулемёташ, тоха кийчъяь автоматаш б1apra ма гой шоана. Боккъала а салташа шоашка яхар делаш. Ца дой зулам доаккхаргда оаш вайна! Х1анз шо, муг1араг1а а овттадаь, машен наькъа станце д1адугаргда, цига, 1от1абоалабергба дезалаш. Дехе ма хьовзалаш. Шоашка долчо герз 1окхосса.
Эскаре болаш санна, муг1apaг1a а овттабий, машеннаькъа станце д1абуг нах.
Диълаг1а сурт
Юха а Ахьмадар ц1а.
Хади. Ахьмад сенга вигар-хьог1, Губани? Селлара 1ийрийна из вига везаш фу хиннад-хьог1?
Губани. Собране вигав из, нани. Вайцига воаг1аш вола салте Максим вар вайна на1арга венар. Цунца вахав из. Сагот ма де, укх сахьате чувоаг1аргва хьа во1.
Хади. Даьра хац сона-м цхьаккха бахьан а доацаш дика къонахий лувц ма йоахий вайна, хьалха санна. Водар хилар кхер-кх. Вешта Максим-м дика саг ва, кераста ва ца аьлча ала х1ама доацаш. Цо-м водар дергдац.
Halapax х1ама а ца тохаш, ц1аг1а чувоал ши салте.
Салте. Приготовтесь, вас выселяют в другие место.
Губани. Что вы сказали?
Салте. Вас выселяют в другое место.
Губани. Не понимаю. Куда? Зачем?
Салте. Не знаю, такой приказ.
Губани. Я не пойду никуда, пока муж не вернется.
Салте. Он придет туда, на станции к вам. Вам лучше не терять время зря, оно ограничено. Приказ очень жесткий. Возьмите по­больше продуктов, теплых вещей.
Хади. Фу йоах цо? Ia-м цхьаккха х1ама хьа мича оал. (Водар хилар кхераш сакхув цун. Ше яг1ачара хьалг1отт).
Губани. Даьра, нани, сийна ц1и-м я акхар хьакхайкаер-м. Вай мехках доах йоах-кх.
Хади. Со-м г1оргьяц цхьаннахьа а (кулгаш а эгаш). Дехьа чу уллача сай йишийца 1ергья, яла ди т1акхаьчача дийнахьа мича г1оргья со?
Губани дег1 мелденна, ювлаелча санна я, елха йолалу. бераш а делх. Елхачара соц, бераш а совцаду.
Ше-шийца йоах цо: "Дийца-дийца, юххера а бакъхилар-кх ер!". Къайлаг1а елх. берашта д1ахозаргдоацаш. Маьр-нанас кийчъяла тигац.
Хади. Со-м кийчъе езац хьа. Со мишта г1оргья дехьа чу улла, цамогаш йола йиша а йита?
Губани. Бабушка говорит как я поеду, оставив больную сестру? Я не поеду.
Салте. Бабушка, твою сестру мы привезем сами, одевайся.
Губани. Нани, д1акийчле йоах акхар, хьа йиша шоаш д1айоалаергья.
Хади. Ахьмад чу мича венав. Из чувалца сабар диций вай?
Губани. Хьа во1 а кхыбола ма1а нах а машеннаькъа станце хургба йоах, акхар.
Хади. Акхарех тийша мишта ютаргья аз сай йиша? Из-м дег1 леладе ца мога унахо ма вий.
Губани. Хац сона-м. Шоаш яххар ца дича вай акхар дутарг-м дац. Бакъ мича хиннад 1а бийцача дийшача 1алам-наха яьхар. Х1анз вайна из гуш ма дий. Вай 1аттах фу хургда-хьог1? (Ше фу дергда ца ховш я из). Цунна даа х1ама а дилла, из а жа а кортамукъа д1ахийцача бакъахьа хет сона. Хьо д1акийчлушше, со вай 1аттага хьожаргья.
Араяла йолалу. Салтечо соцаю.
Губани. Корове кушать... (д1aйoxuйm). Нани, аз вай баьхкача 1атта (чуеча) муж оттабир, вож доахани жаи д1ахийцар г1адамаш т1а г1оргдолаш (тувлаелча санна я).
Хади. Фу доахани жаи дувц 1а? Ахьмад х1анз а чу мича венав. Мичав из? (Тувлаелча санна хьувз из, цхьа х1ама хьаэцаш, т1аккха 1оюллаш).
Губани. Из вай д1адугача хургва йоах акхар.
Салте. Уже время выходить, что успели взять, возьмите. (Арабаха болаб).
Хади. Со-м яргьяц ара, Ахьмад чувалца, из чувеча а дехьа ц1аг1а улла сай йиша йоацаш.
Салте. Бабушка (салтечо кхетаду Хаде яхар), сын туда, к вам придет, твою сестру мы сами привезем. (Цхьа салте юхевут, приказ кхоачашде).
Юхе витача салтечо автомат техе, юв Хаде йиша, автомата тата д1аболхача дезала д1а а хозаш.

(Д1ахододар хургда)



ПРАВИЛА ГАИ - ПРАВИЛА ТВОИ

Если бы все водители и пешеходы были взаимно вежливы и предупредительны, то скольких трагедий удалось бы избежать! Ведь, по сути дела, ПРАВИЛА ДОРОЖНОГО ДВИЖЕНИЯ - это поведение участников движения. Но никто не в состоянии предусмотреть все ситуации на дороге. На нерегулируемых перекрестках водитель обязан уступить дорогу транспортным средствам, приближающимся справа. Это правило легко выполнимо, когда транспорт подъезжает к перекрестку одновременно с двух или с трех сторон. А если с четырех? Тут, чтобы ситуация разрядилась, не стала конфликтной, без взаимной вежливости не обойтись.
Так же предупредительно должны относиться друг к другу пешеходы и водители. Тогда вопрос кто кому должен уступить дорогу, потеряет свою остроту. Водитель должен помнить, что пешеход перед автомобилем беззащитен, но и пешеходу не следует забывать, что возможности водителя не безграничны. Настоящий водитель вежлив и предупредителен, он не будет крутить пальцем у виска и, открыв окно, выкрикивать в адрес зазевавшегося пешехода ругательства, однако, пешеход не должен вынуждать водителя резко тормозить, выворачивать руль, испытывая стресс. Бывает, что и пешехода подстерегают стрессовые ситуации, когда, например, ретивые водители, сигналя и одновременно пугая ревом мотора, пробивают брешь в потоке пешеходов и продолжают свой путь, не заботясь о других.
Состязательность, присущая спорту, недопустима на дороге. Неуступчивое, грубое поведение участников движения опасно для всех. Наоборот, доброжелательное отношение друг к другу создает благоприятную, спокойную обстановку на дороге. Без уважительного и вежливого отношения друг к другу всех участников движения безопасность на дороге невозможна. Внимание участников движения друг к другу проявляется в предусмотрительности, т.е. пешеход должен предвидеть, что произойдет не только через 2-3 сек., но и через 10-20.
Большое значение для безопасного дорожного движения имеет взаимопонимание его участников, при этом пешеходы находятся в лучших условиях: им не так уж сложно прогнозировать действия водителей, автомобиль меняет свое положение постепенно, мгновенно он переместиться не может. Водителю же гораздо сложнее прогнозировать поведение пешехода: здесь возможны самые неожиданные ситуации. И уж совершенно непредсказуемо ведут себя пешеходы-ДЕТИ. Поэтому водителю приходится всегда быть готовым к самым неожиданным маневрам.
Любые неожиданности в повседневной жизни человек чаще всего воспринимает отрицательно, а неожиданности на дороге еще и опасны. Счастливого пути!

Хадишат АЛБАКОВА,
инспектор по пропаганде ОБДПС УГИБДД МВ ДРИ,
старший лейтенант милиции


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru