новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 37 (9726) среда, 22 марта

Къаман хоза г1улакх вай лора ца дой…

"Хоза г1улакх - ах дин да" - аьннад, Мухьаммад-Пайхамарас (Даьлагара салам-моаршал хилда цунна).
Къаман 1адат, хоза г1улакх, яхь, цун эздел - деррига из д1алаьрх1ача цхьан шера, е итт шера, е цхьан наьха хана хьахинна хьаэтта х1ама дац. Вай д1абахача даьша эзар-эзар шера дика дар, хоза дар, эзделаца дар, наха, мехка мегашдар хьа а эцаш, хьаийцача боча, цун йоакхо еш из лела а деш, дукхача хана денз литта даьтта санна ц1ендаь, тоадаь хьадена, цу вай даьша вайга хьаденнад, укх дунен т1а мелдолча къаманчул лакхаг1а деце эшашаг1доаца вай г1алг1ай 1адат, вай г1алг1ай хоза г1улакх, эздел, яхь. Шеко яц хоза г1улакх, 1адат эхь, юхь, яхь ший наха юкъе леладе атта ца хилараг1а, из хала дале а, саг махбаь варгвоацаш доаккха да из леладечо вай къамана лу совг1ат. Хоза г1улакх эхь, эздел, яхь йолча сагах из визза къонах, из визза г1алг1а ва оал. Из шийг1а алийтарал доаккхаг1а малаг1а совг1ат эцаргда укх дунен т1арча цхьанна саго?
Эздел, сабар, хоза г1улакх эхь, юхь, яхь вай г1алг1ай къамо сийдолаш ларх1ар, из лакха леладар йоаккха къаман т1ехьле я, цун хам, цун мах баь саг варгвоацаш. Г1алг1ай эздел, хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь ше-шег1а хьахулаш, ше-шег1а латташ дац. Из деррига дег1адахьаш, из хьалкхедеш, ше-ший куцаш, институташ я вай къаман. Фу куцаш, фу институташ я уж? Эггара хьалха къаман ловзар - кегийча наьха театральни институт. Г1алг1ай кегийча наьха ловзар д1адахьа дезаш хиннад эздел ца дохаш, хозача г1улакхаца, сакъердамца, кегийча наха шойла буъача безамца. Цуморча ловзарга кегий нах шоай тхьамада а волаш, бегаш бу саг а волаш (бегажа г1анд) 1охайша баьг1аб, маьхкарий уралаьттаб шоай фусам-нана а тхьамада а йолаш. Цар в1аший зоахалолаш а дувцаш, цул т1ехьаг1а пандар локхаш, т1оараш детташ халхара б1ал а боаккхаш, сакъердаме д1ахьош хиннай шоай ха. Х1анзарча ха яхача боаккхийча наха дийца бала ца могаш хоза дувц шоаш къона болча хана ловзарга баг1ар, шоаш къийрда са, цига дийца эздий къамаьлаш. Цу ловзарга баг1а кегий нах, цига ура латта маьхкарий шоай латтараг1, халхараг1, шоашкара г1алат далар кхераш, цар къамаьл хоза хиннад, цар баг1ар, цар латтар, цар халхар б1арг бизза тоам болаш, эздий куц долаш хиннад. Кагег1 бола кхелета кегий нах, бераш, эг1абаьчче уралатташ, цу ловзарга сакъердаш 1амаш хиннаб ловзар, эздел, хоза г1улакх, къамаьл, хоза оамал лелае, вешта аьлча из хиннай саго мах бала а ца безаш кегийча наха эздел, хоза г1улакх, оамал 1омаеш, вочох, эсалчох уж лорабеш йола къаман институт. Ловзарга деш долча къамаьлах, цига деча хаттарег1 гучадоалаш хиннад кегийча наьха, маьхкарий хьаькъал, цар оамал, цигга в1аший безалуш хиннаб уж. Ер яздеча сона дог лазаш новкъа да цу ловзара куцаш, яхача ханара дувца х1амаш х1анзарча кегирхоша из вай къаман йоаккха т1ехьле теркал ца еш йитар. Тхьовра шоай хана цу ловзарга эздел, г1улакх 1омадаь бола таханара къоаной г1ажамаш а яьха духьалбаьнна латт сай-сай коа дергдац ловзар яхаш.
Ч1оаг1а хатта лов цу "хьаькъала даьшка": - шул 1овдалаг1а хиннаб из ловзар боча а долаш леладаь бола вай д1абаха дай. Вай къаман хоза г1улакхаш, вай дай 1адаташ наьха санна толхадаьд вай къам Казахстане 13 шера 1одахьийта хиларах. Из даькъаза 1944 ш. хьат1акхаччалца вай хиннача 1адатег1 цхьа х1ама дисадац тахан. Цу хана саг енача кхаь дийнахьа хулар сакъердам. Хьалхара ди массане юкъара дар, шоллаг1а ди кхалнаьха дар (шунаш кхухьа ди), кхоалаг1а ди кегийча наьхеи маьхкарийи дар. Цу дийнахьа цар ловзар а деш сакъердар. Саг йоалае бахача замей маьхкарашца сакъердар цу к1алхарча кегийча наха, замелха бахача кегийча наха сакъердар цу к1алхьарча маьхкарашца. Нускал доаладеш ц1абоаг1аш новкъа цхьаннахьа баь т1а юха а сеце ловзар оттадора замеша, боаккхийча наха баха аьнна йо1-з1амсаг халха а боахаш, говраш хьувзайора, нускал а доаладеш ц1акхаьчача коа ловзар оттадора. Иштта этта ловзар дукхаг1а долча хьале кхаь ден-кхаь бус латтар. Иштта вай даьша оттадаь хоза г1улакх, хоза 1адат дар из. Вайчул сакъердамег1а а долаш саг йоалаяр дацар укх дунен т1а. Из дар къаман хозача г1улакхий жовхьар, кегийча наха сакъердам а луш, царна эздел, эхь, юхь, яхь 1ома а еш дола. Ер 1одешачо уйла ел, фу дисад вай цунаг1а? Бусалба дино, дерригача цивилизованни дунено эггара т1ехьадисача воча г1улакхех во г1улакх лоарх1 низаг1а кхалнах удабелгах. Вай "хьаькъала даьшта" мотт оатто мел хила дикаг1а да аьнна, уж бицбеннаб цхьан х1амаг1а: атто яр - т1ехьле во йолаш хиларах.
Атта да цхьаккха хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь йоацаш бежан санна укх дунен т1а лела. Из атто леладечог1 ж1али хьахул, цунна цхьаккха х1амаг1а вага везац.
Хала да визза саг хила, хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь а долаш. "Хьаькъала даьша" атто хьаяьй къаман эздел, хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь хьаллоаттабеш мел бола хьаст д1акъайла.
Царег1 цхьа хьаст д1акъовл "маьр-вежарий нус гучаяккха ма г1олба" яхачо. Из хьаст д1акъовла ший хьаькъал долчо дагалаца деза керда 1адат, нус гучаяккхарал хозаг1а, цул пейданег1а а долаш. Уйла ергья вай. Саг йийхай, гаргалол хинна яьннай. Йийха саг йолча воаг1аш саг вац, маьр-вежарий а баг1ац, е найц а чуваг1ац.
Фу дегаг1оз хинна яг1аргья из нус? Из йолча воаг1аш саг вац, е из теркалъеш саг вац. Фу даь мишта бовзалургба, безалургба цунна хургбола маьрц1ей? Вай боккхийча наха дийца бала цамогаш хоза дувц цхьан хана шоаш нус гучаяьккха бахача къийрда са, шоаш биъа безам. Цу 1адатаца, цу хозача г1улакхаца маьрц1аьшта езалуш хиннай шоай нус, несийна безалуш хиннаб ший маьрц1ей, цун гаргара нах. Цу безамца цунна дезалуш хиннад ший хургдола яхар, безалуш хиннаб ший керда хинна гаргара нах. Кагийча наха цига сакъердар, уж в1аший безабалар, цар эздел, г1улакх 1омадарал совнаг1а, цу 1адато к1оаргга ма1ан а долаш в1аший хотташ хиннай керда хинна гаргалол. Эздела, хозача г1улакха, гаргалол сий долаш лелаяра яхь лелаеш хиннай вай даьша. Лур-эцар, заг1а-хьоалчаг1 леладаьд, х1анз а леладу. Х1ама дац, геттара дика да заг1анна, хьоалчаг1ийна кхувлача жай-доаханна меттел ахча тела оттадар ва1адо. Вешта вай хоза г1улакх, къаман эхь-эздел хьаллоаттаду дика 1адаташта г1ожа, кхетам боацаш т1акхувдар меггане а мегаргдолаш х1ама дац. Вай къаман юкъе уж дика 1адаташ хайра дисадац, уж дисараш а вай д1адаха эттача вай къам хоза наьха мо ший соана т1ара даргда. Цу г1улакхий вай теркам цабарах, х1анзарча кегийча наха шоай даьша бийца мотт хац, шоай ловзар хац, шоай сакъердам хац, цунна меттел цар хьаийцад шоай къаман эздел толхадеш мелдола х1ама. Ахкан замалахь вай хий долча, хьу йолча, лоам вай г1алаш йолча иман дола саг цига г1олла лела йиш йоаца сурт хьаотт. Цу моттигашка "сало1аш" баг1а кагий нахи маьхкарийи гаьнна ба шоай къаман эздела, шоай къаман эхьа, юхьа, яхьа. Вай г1алг1ай эздийча ловзара меттел цига магнитофоно локхаш танго е "буги-буги" я, деш дола халхар в1аши марх1алийлха, вайна гучча тайпара, вай эзделаг1а х1ама юкъе доацаш да. Цудухьа х1анзарча кегийча наха дагадоаллар дац даьна дика во1 хилар, езачоа дика везар хилар, уст-ц1ай дика нейц хилар, царна дагадоаллар да фуннаг1а даь а машен эцари, цунца из вай лакхе бийца "сакъердам" д1абахьари. Нагахьа даьша низбаь х1анзарча з1амигача сагага саг йоалае оале, цо ший новкъостий хьа а техе моллаг1а а йодайийя хьайоалаю, дукхаг1адолча хьалахь из малий а ца ховш. Керда яьча "ва1адах" г1улакх д1адоде, мича дахар цаховш довргда вай къаман эздел хьаллоаттаду дика 1адаташ. Уж юкъера д1адаьлча, къаман эздела когаметта д1аоттаргда ж1алел, къам ший хозача г1улакхах дохар, къизал, г1ожал, саг, е гаргалол ца ларх1ар. Иштта дийтта-пхийтта шу доале шоай эздел дита а дита вай телевизор чу хьахьокхача доахана, хьайбай оамал т1а совцаргба нах. Цул т1ехьаг1а укх дунен т1а мел вола "хьаькъала да" ва1ад е г1ортараг1а юхадийнлургдац вай къаман х1анзалца леладаь хоза г1улакх, из г1улакх хьаллоаттадеш дола вай даьша леладаь дика 1адаташ: саг ехар, нус гучаяккхар, нейц чувахар, захалаш чубахар, нус хит1аяккхар. Лакхе вай аьннача тайпара, 1адат хувца воаллача саго дагалаца деза цу ше д1адоаккхачул хозаг1а, дикаг1а, к1оаргга ма1ан, а пейда а болаш дола 1адат. Шоай хана коммунисташ беннабар къаьнара 1адаташ хувца. "комсомольски свадьбаш" а еш. Цунаг1а х1ама хиланзар. Са хатта безам ба "хьаькъала даьшка": мича, малаг1ча жейнаш т1ара корадаьд царна кхалнах кодаме аха йиш ца хилар.
Адама-Хьавай хана денц кхалнах кодаме а ихаб, ва1ад яь яле а уха а ух, ухарг а ба. Из ва1ад яьчул т1ехьаг1а е дешаш 1ояьздеча сона шин тейпара дейра кхалнах кодаме ахара г1улакх. Цхьанахьа кодаме боаг1ача кхалнаха духьала а ваха, г1адж а яьккха уж юхачувхабеш воаллар цхьа 1овдала туркх. Цун т1емаг1 х1ама хиланзар. Из гуш ваг1ача имамо аьлар юрта тхьамадийга:
- Волле юхалелхабе уж, ва1ад йохае йиш яц!
- Ва1ад иттаза йохе а, со духьал а ваьнна, аз уж юхалелхабергбац, - аьлар 1овдал воацача тхьамадас.
Шоллаг1ча метте кодаме боаг1а кхалнах лоалахарча коа ухар, уж сага новкъа а бацар царна г1адж яьккха саг духьала а валацар, е царга биографи хетташ, уж кхоачара ба-бац къестадеш саг а вацар. Уж саббаре шоаш баха безача, кхалнаха кодам беча ц1аг1а д1ачуухар. Кхоачарбараш кодаме чубита, вожаш юхалелхабе яхар ч1оаг1а ийрча, къаман эздел, хоза г1улакх дохадеш г1улакх да, вай къаман эзделаца нийса, а доацаш. Кодаме йода кхалсаг вай къаман эзделаг1 ше цхьаь яхар нийса дац, хила йиш а яц. Цу кхалсага хийра а боацаш кхоний хул, ший хана из царца цар кодаме д1а а иха. Уйла ел, мишта аргда цо царга шо са кодаме ма дувла. Уж цхьана кодаме ахара вай къаман хоза г1улакх да, из дохаде йиш яц. Из 1адат дита деза ше долчча тайпара. Вешта цун тоаде дезар фуд? Вай лакхе дийцача тайпара, цар кодам д1абахьа царна аьттув а болаш лоаллахара ц1а хила деза, вешта х1анза-м нагахьа ков дац вай шиъ, е кхоъ ц1а коа ца даг1аш. Цу 1адата тахан вай де х1ама дац, из иштта тоадар мара. Уж кодаме боаг1а кхалнах 1аьрж делла, г1ийла лаьтта б1арахьежаш, шоай гаргара саг веннача саготон т1а кодаме боаг1а, шоай мелдола ц1аг1ара г1улакхаш а дита, сагото кхаьчача шоай гаргарча сага оаг1ув хьаллаца. Уж кхалнах вай ноаной ба, вай истий ба, вай йижарий ба, вай боча а дега хьамсара а лелабе безаш. Ц1ена сув я из яьхад вай даьша дикача кхалсагах. Сувнаш санна г1улакхаца, эзделаца, сабарца бола уж кхалнах г1ожа чувха а беш, дохаде йиш яц вай хоза 1адат, ворхх1е даь хана денз хьадоаг1аш дола. Бусалба дино во лаьрх1адац, хьарам даь моттиг яц кхалнах кодаме ахар, хьарам даьд цигача кхалнах хьалха белхар. Д1аяхача ханашкахь хьалха елха ховш йола сесаг, мах а бале йоалаеш хиннай хьалха елхийта, цу таьзета нах дукхаг1а белхаргболаш, таьзет ч1ира хилийта, ма1а нах а белха боаг1аш хиннаб таьзета. Зама д1аяхарах, бусалба дино цамогадеш хиларах г1алг1ай къамо, саго ва1ад а ца еш дитад уж г1улакхаш. Вешта х1анза-м хьалха елха ховш сесаг а яц, цахилар, вайна зене а дац. Замано, хана й1оахало ше д1анийсдаьд из 1адат. Атта да юкъе чуг1орта, сагаг1а бехк баккха, ер яздеш вола со сагаг1а бехк баккха а валлац. Сона лов ва1ад, к1оаргга тахка а таьхка, дерригача къамо шоашта хетар хьа а аьнна, хьаькъалаца, кхетамаца, вай къам т1ехьаг1а талхаргдоацаш, вай къаман хоза г1улакх эшалургдоацаш, к1оаргга уйла яь йича. Вай уйла е еза кхыча къамаша мишта лораду шоай 1адаташ. Вай уйла йича вайна гучадаргда вайна улув бахача вай лоалахоша х1ираша шоай 1адаташ лорадарал совнаг1а, гонахьа мел дахача къаман дика мелдола г1улакхаш шоай къаман да яхаш уж леладелга. Донской казакаш эзар шу хьалха денз хьахинна шоай 1адаташ юхаметтаоттадеш боахк. Уж т1ехьабаьннабац, х1анзарча деррига къамий 1адаташ дохадеш йолча, жугаташа араяьккхача монокультурана, цар боча леладу шоай халхар, шоай илли, шоай 1адаташ, шоай дувхара форма: герга кий, чокхе бустамаш, т1ехкар, иштта кхыдар а. Вай боккхийча наха шоай форма 1ойиллай. Из шоана гургьяц группа "Назым" яхача боккхийча наха т1аювхаш мара. Из а 1аьдала заказаг1 хьа а яь т1айийха мара, царга а хургъяцар. Кхыбола боккхий нах из цар т1аювхаю яхаш царег1 башац. Х1анзара мехкарий а башац дай 1аьдалаг1а: чокхий, дотув, т1ехкар дола форма т1айийха маьре баха. Ва1ад е езар вай къаман 1адатаг1 йоаца форма т1аювхача нускалаг1 мах ма болба аьнна. Вай воай мелдола барзкъан куц а д1адоаккхе, воай мелдола хоза 1адат а д1адоаккхе, фуд вай къам да аьнна юхе дутар. Е муг1араш 1ояздеча сона, х1ама дагадоаг1ача 60 шера, саг веннача саг1ийна бежан дийча, цу ц1ен йижарашта дулхаг1а дакъа деш хиннад, х1ана аьлча, саг1а эггара хьалха хьай кхоачараг1чунна ле йоах. Ва1адо йоах царна из дакъа ма ле, из яхилга деций из, т1орме чу х1ама ма йолла яхилга. Из ва1ад а кхалнах кодаме ма ахийта яхар санна цхьан дийнахьа наха къоабал яь д1аяхаяц, вешта цо наха юкъе цатоамаш дукха даьд. Масала, йо1-йиша ший ц1ендаьца енай ший даь-ц1ен вала цавезар а венна кодаме. Шоай г1улакх а даьккха, уж ц1абаха эттача цун маро машена чу д1ат1аоттадайташ хиннадац саг1ий дакъа, ва1ад йох яхаш, йо1-йиша ший саг1ий дакъа д1адахьа дага хиннай. Цунаг1а г1ар хиннай, халахетар хиннад, хила цадезача, саг а венна бала а кхаьча боахкача, царна бехке болча наьха коа. Юххера а саг1ий дакъа д1адихьад. Атта да т1ормеш д1адаха, аьнна ши-кхо дош 1оязде, хала да наха юкъе эзар шера латта хоза 1адат д1адаккха. Москве, Паччахьалкхен думе, цхьа закон т1аэцаш хилча, цига пхи б1аь хержа дикаг1а хьаькъал дола саг ваг1е а, цар т1аэца закон массайтта б1аь поправка йий тоаду. Ма яздингге а хьат1аэцац, цкъа деш, кхоачамбоацар д1адоакх, дикаг1дар хьат1аэц, т1аккха иштта шозлаг1а, кхозлаг1а тохк, т1аккха паччахьа т1ахьу, цо къоабалдой хьажа. Иштта таьхка, хьежа, дуккха уйла яь арадаьккхача а цхьадола закон наха юкъе д1алелалуш хилац, х1ана аьлча дукха дисад кхы а тахка дезаш, уйла е езаш х1амаш. Х1анз аз хоаттаргдар вайга массанега а: - вай ва1ад хьано таьхкай, малав из мишта, мичара в1ашаг1ъеллай ховр?
Сага дег1аг1 мах бе йиш йолаш саг вац из саг ше мара, из вай Къор1а жейнаша хьайоах. Кхалсаг ше я ший дег1аг1 мах бе бокъо йолаш яр. Цу г1улакха царга шоашка: кхалнахага, маьхкарашка д1аяла еза из бокъо. Цхьаяр хила тарлу цу шийтта б1аь тумах ший дег1аг1а мах беш, шоллаг1аяр хила тарлу ши тумеи пхе сомаг1 раьза хулаш, кхоалаг1аяр - раьза яц цу к1езигача урдог1 маьре яха. Вахара наькъаш таьхкача, боаккхийча наха 1одул шийтта б1аь тума, йийхачар т1ехьаг1а д1ат1алу шоашка да яхар: ши эзар, е кхо эзар доллар. Ва1ад я йоах, вешта болх моттийта гучахьа 1одехкача ахчанца мара бац. Эрсий меттала аьлча "работает двойной стандарт". Гучардар ца1 да, леладер кхыдар да. Из дика гучадоал, саг маьре яхачул т1ехьаг1а, моттиг цатовш яхараг1а ехача. Из йига хинначар оал: - тха дайнар ялх эзар, е барх1 эзар доллар да. Цунаг1а наха юкъе дукха довнаш а, цатоамаш а хул. Т1ехьарча хана вай саг йоалаяр, дукхаг1а долча хьалехь, йодаяь йоалаеш хул. Иштта саг енача вахачоа атта да, цига цхьаккха 1адатаг1 юхедиса х1ама дац: цун замелха ваха а везац, е заме маьхкарашца сакъерда, ловзарга латта халхавала а везац, е кхыбараш халхар деш царна б1арахьажа а везац. Цун декхар фуд: х1ама даъари, шийна хьалой, хьоалчаг1 д1адалари, 1одика ювцари. Цхьан хана укх дунен т1а мелдолча къамийчул сакъердамег1 хинна вай саг йоалайир тахан таьзета тара да. Цига а, вокхазахь а х1ама а юъ фусамдаьна ахча а лу, къердаш дар фуд: цу ахчаг1а цхьаннахьа - хьоалчаг1 оал, вокхазахьа - заг1а оал. Бакъдар аьлча, саг веннача вай дуъаш дола дулхаш саг йоаг1ача дуъача боарамал массайттаза т1ехдоал. Масала, саг йоаг1ача дика цхьа бежан дийча тоъ, саг веннача дуъа дулхаш кхаь бежанагара ийс, итт, цкъазза ткъаь-ткъесталаг1а бийса лораеш хилча 30-35 бежанага д1акхоач. Саг йоалаярал халаг1а да вайна веннар д1аволла. Венна саг 1о а вилле, дулхаш дуъаш даг1аш хул вай цун ц1аг1а 1о а хайше. Вай моака т1а доаг1аде парг1ата вий из вала цавезар венна воаллар?
Ва1ад в1ашаг1ъеллача "хьаькъала даьшта" х1ана гац уж санна дола къаман т1алатта хала г1улакхаш. Бусалба нах деций вай дерригаш: цхьа 1адат, цхьа боарам, цхьа никъ болаш хила мегаций вай валар-валар, вай Далла ю 1амал, вай лу саг1а, вай веннар д1аволлар, иштта кхыдараш. "Хьаькъала дей" декхар дар из деррига а цхьан наькъа т1а даккха, вешта цар из ва1ада юкъе хьоадаьдац.
Хьехам атта ба наха д1абе, хала да цу хьехамо яхар ше кхоачашде.
Вай къаман х1ама хоза наьха санна к1алдитад, саг йоалайинза бола кагий нах ара кхыча мехкашка д1аахаро. Уж дукхаг1абараш цига д1а1ама а 1аьме, цигарча къамаг1а д1а а ийна цига бус. Цунаг1а къаманна доала эйп да, цар д1абига безаш бола маьхкарий д1абига саг а воацаш ц1аг1а баг1а, уж дукха хьа1айнаб, кхы а хьа1овш хьалкхувш латт, х1аьта кегий нах арахьарча мехкашка д1аахар т1ехь - т1ехьаг1а совдоалаш латт. Царег1а саг ше йоалаяьча кхыча къаман саго эккхаваь, кхы ваха моттиг а йоацаш ц1авеча, дикача тайпан - ц1ен а хиле, мегаргболча наьха саг йоалае а отт. Ва1ад е езар саг йоалаяь мара во1 арахьа кхыча мехка д1а ма вохийталва аьнна.
Ва1ад е езар йийха мара саг ма йоалайойла аьнна, низаг1а маьхкарий удабу никъ д1а а къайла. Дала хьарамдаь доаккха къа долаш, меггане а мегаргдоацаш г1улакх да низаг1а маьхкарий удабар. Из х1ана хьоадаьдац ва1ада юкъе? Гостиницаш я яхаш, харцахьа лелача кхалнаха ма1ача наха аьттув бар хьа а деш, е къам дохадеш, шоашта пайда беш боахкараш, шоай ц1аг1а истий боллаше уж харцахьа лелараш х1ана хьоабаьбац ва1ада юкъе. Машенаш удаеш бола нах, гунахьа доаца нах лечкъабеш д1акхухьа нах, нах бехк боацаш боабу нах - уж х1ана хьоабаьбац ва1ада юкъе. Сога хаьттача "ва1ад" уйла яь таьхка, лазар фуд а хайна яь яц, цудухьа хьаелла еза почта доверия, этнографаша, культура деятелаша, историкаша, дийшача 1алам наха, юристаша, кхыболча къаман г1улакхах кхеташ болча наха шоашта цу хьакъехьа ховр, шоашта бакъахьа хетар яздергдолаш.
Наха из г1улакх дерригача къаман хьаькъалаца, низаца тахка а таьхка, цунаг1а цхьа корта бе, цунаг1а доаг1ар хьаде хоза кхетам а болаш хержа комисси хила еза. Цар оттаергъя проект. Из проект зорба теха араяьлча, ц1аькха а дерригача къамо тахка а таьхка, кхоачамбоацараш д1а а даьха, т1аккха мехко ва1ад а яь т1аэца еза.
Из ва1ад хила еза хаьдда вай къаман дика 1адаташ, хоза г1улакх юхадийндеш, уж хьалъоттадеш. Вайга йиш яц, цхьаккха тайпара а, вай даьша леладаь къаман хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь хьаллоаттадеш дола дика 1адаташ 1окховса. Уж вай дуте вай т1ехьенаг1а г1алг1ай къаман оамал, цун минталитет йолаш нах хургбац.
Атто лехар пайда бац из атто ший т1ехьле ийрча, во йолаш хилча. Къаман низам, 1адат, хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь - из деррига чулоацаш дола эздел ца леладеш вола саг хьайбай оамала д1ат1авода. Вайга йиш яц из диц а далийта, из деррига хьаллоаттадеш дола 1адаташ, хоза г1улакх 1о а кхесса, воай къаман низамах, воай къаман иманах доха.
"Хьаькъала даьша" шоай керта дукха уйлаяь хало ца еш, 1окховса йоах 1адаташ: нус гучаяккхар, нейц чувахар, захалаш чубахар, совг1аташ д1ай - хьай телар, кхалнах кодаме ахар, саг ехар, воаккхача сага е унахочоа киса кховдар - уж дерригаш а вай къаман дика 1адаташ да, вайна юкъера хоза г1улакх, эхь, юхь, яхь, эздел хьаллоаттадеш дола. Къаман 1адат, цун хоза г1улакх, цун садоалла боча моттиг я, садоалла моттиг лораеш боча лелае еза, из боча ца лелайича чухьа са доаца дег1 санна денна дус къам.
Хоза г1улакх, 1адаташ д1адаха г1ертар ший къам х1алакде г1ерта моастаг1а ва. Леладе хала да яха бахьан хьалха а тувсаш, уж д1а а доахаш вай аттонга доале, царег1 мукъа а даьнна, вай кхувшйолча т1ехьенах хьайбай оамал а йолаш цхьа х1амаш хьахургья, цар т1ехьенех хьайбаш хургда. Дика 1адаташ д1адаха яхачо къам дохаде йоах, из ха а ховш воай 1адаташта, воай хозача г1улакхашта доал де деза вай. Ва1ад дика хургья 1адаташ, къаман хоза г1улакхаш дийндеш оттаеш хилча, дерригача къамо тахка а таьхка кхеташ болча наха, 1илманхоша оттайича.

Эги-Кхалара
Дибрий Гелаг



Пророк Нух в истории человечества

У пророка Идриса (мир ему) был внук по имени Ламак. Когда Ламак сам стал отцом, то нарек своего сына именем Абдуль-Гаффар (раб Великосердного). Он отличался кротостью, беспрестанным совершением молитв Господу и оплакиванием людских грехов. В народе он стал известен под имени Нух.
Как-то раз, увидев четырехглазую собаку, Абдуль Гаффар отметил для себя отвратительный вид животного.
По воле Всевышнего собака заговорила и обратилась к нему со словами: "О Абдуль-Гаффар, кого ты винишь в моем безобразном виде? Если бы у меня была воля родиться по своему желанию, я бы не избрала участь собаки. А коль ты винишь Того, кто создал меня, так не чист ли Он от всякого порицания?"
От слов собаки Нуху (мир ему) стало очень стыдно. Из-за этой своей мысли он долго плакал, боясь Всевышнего, и не было ни дня, ни ночи, чтобы его глаза не были влажными от слез. Вся его жизнь так и прошла в вечном покаянии. От черствости наших сердец мы не замечаем своих грехов - ни малых, ни больших - в то время как мы должны беспристрастно каяться. Но как же мы далеки от этого. Пророки и посланники (мир им) защищены от грехов, и в приведенном выше примере для нас кроется великая мудрость. А то действие пророка Нуха (мир ему) нельзя считать грехом. Когда возраст Нуха (мир ему) достиг пятисот лет, к нему явился ангел Джабраил (Да благословит его Аллах1) с посланием от Всевышнего призвать неверных его рода и рода Кабила к Единобожию. Подготовленный Джабраилом к решительным действиям на пути призыва и борьбы с неверием, Нух (мир ему) отправился к правителю по имени Дармишил, известному в народе своим неверием в Бога и глубокими заблуждениями.
В книге "Бадану ззухр" этот человек характеризуется как выдумщик азартных игр, как тот, кто первым придумал и употребил алкогольный напиток и как любитель носить расшитые золотом наряды. Люди его племени, предавшие забвению Бога, обратились в язычество, разложив общество людей до такой степени, что под ними земля издавала стоны. Это было общество прелюбодеев и любителей хмельного. Отказавшись от бракосочетания, они уподобились животным. Они создали золотые и серебряные троны, и установили на них большое число идолов, и стали охранять их. Они определили день поклонения этим идолам, в который приносили в жертву животных и устраивали всеобщий праздник. Когда наступил день праздника, Нух (мир ему) поднялся на высокий холм и молил Аллах1а о помощи Пророка Мухаммада (Да благословит его Аллах1 и приветствует). После этого, обратившись к неверному народу, он громко объявил о своей пророческой миссии, заявив, что поклоняться следует лишь одному Творцу и Создателю - Единому Богу. Его голос был слышен отовсюду. Он был настолько громким, что люди, пришедшие на праздник, были вынуждены присесть. А идолы, установленные на тронах, попадали с них, и всех присутствующих охватил невероятный страх и ужас.
Из всех собравшихся лишь одна праведная женщина по имени Имрат уверовала в Единого Бога.
Ей было суждено стать супругой Нуха (мир ему). Она родила ему шестерых детей - трех сыновей: Сама, Хама и Яфиса, и трех дочерей: Бухайвират, Сарат и Хавсат. Потом Нух (мир ему) женился еще на уверовавшей в Аллах1а Валабе, дочери Ашивида. Она родила ему еще двух сыновей: Бануса и Канана.
Позже Валаб впала в неверие, ибо сердце ее не было по-настоящему наполнено верой. Через некоторое время число мужчин и женщин, уверовавших в Единого Творца, достигло семидесяти человек.
На призыв к Дармишилу и его племени уверовать в Единобожие Нух (мир ему) положил около трехсот лет. Дармишил скончался, бразды правления перешли к его сыну. Но сын был еще хуже отца. Умер и он, а правление перешло к Таградусу, который также был глубоко неверующим. Когда Нух (мир ему) призывал это племя к Единобожию, ему было шестьсот лет. Среди заблудшего потомства Кабила не оказалось человека, готового принять Единобожие. Были случаи, когда Нуха (мир ему) жестоко избивали. Стойко перенося все тяготы и муки, Нух (мир ему) молил Всевышнего наставить этот народ на путь истины. В его сердце не было ни капли зла по отношению к этим заблудшим людям.
Будучи обладателем такого великого и безграничного терпения, он стал одним из пяти пророков (это пророки Ибрах1им (мир ему), Муса (мир ему), Иса (мир ему), Мухаммад (Да благословит его Аллах1 и приветствует). Спустя некоторое время Всевышний ниспослал Нуху (мир ему) откровение, уведомив его, что ни этот народ, ни его потомки не уверуют. Этим Бог лишил пророка надежды на принятие ими Единобожия. Теперь Нух (мир ему) молил Аллах1а убрать с земли всех неверных, ибо они способны совратить всех Его рабов. За потомков Кабила Нух (мир ему) молил с ропотом. Во время этой молитвы небеса содрогались. Ответ Всевышнего был скор. Аллах1 внушил Нуху (мир ему) посадить деревья. Минуло сорок лет, пока там вырос лес.
По велению Всевышнего Нух (мир ему) со своими детьми приступил к строительству Ковчега. Людям было крайне интересно наблюдать за строящимся морским судном на совершенно безводном месте. Нух (мир ему) сооружал Ковчег в течение сорока лет. Размеры Ковчега составили 500 метров в длину и 300 метров в ширину. По завершении строительства Ковчег по воле Всевышнего стал говорить. Сначала он произнес слова: "Ля илях1а илля-лах1", а затем поведал о своем предназначении, прояснив, что поднявшиеся на него спасутся, а отказавшиеся погибнут.
Пророк Нух (мир ему) снова обратился к общине с призывом уверовать в Единого Бога. Но люди не вняли его словам, а речь Ковчега восприняли за колдовство. Гнев Всевышнего по отношению к этому народу наростал все больше. Он внушил Нуху (мир ему) запастись продуктами на шесть месяцев.
Когда Нух (мир ему) отправился в Мекку, неверные помышляли сжечь Ковчег. Но Всемогущий Господь поднял судно на воздух. Когда пришло указанное время, все насекомые, птицы, животные попарно поднялись на корабль. Уверовавших мужчин и женщин на Ковчеге было около девяносто человек.
Следуя указанию Всевышнего, на судно были подняты тела Адама (мир ему) и Хавы, сундук со свитками и черный камень от Каабы.
Признаком начала Великого Потопа явился выход бурлящего потока воды. С безоблачного неба полил сильный дождь, а из-под земли начали выходить воды. Земля стала напоминать собой кипящий котел. Согласно повелению Всевышнего, Пророк со своей общиной поднялся на судно. Его сын Канан не поднялся на корабль и умер в неверии.
Все живое, за исключением того, что было на Ковчеге, погибло. Все потомки Кабила покинули мир.
Кааба, построенная ангелами во времена Адама (мир ему), была поднята Всевышним на небеса. Та Кааба называется "Аль-Байт уль-мамур уль-атик".
Передают, что она находится на четвертом небе.
Ковчег в сопровождении девяноста тысяч ангелов начал движение с произнесения слов: "Бисмиллях1иррох1маниррох1им". В первую очередь он совершил семикратный обход над тем местом, где находилась Кааба, и затем отправился к Байт уль-Мукъаддис. Над этим местом он также совершил круг. После этого он продолжил свое плавание с востока на запад. Корабль все время сообщал Нуху (мир ему) о своем местонахождении. Таким образом Ковчег плыл шесть месяцев. После этого вода стала постепенно убывать, начали появляться горные вершины.
Ковчег же пристал к горе Джуди.
День, когда Ковчег пристал к горе, был десятым днем месяца мухаррам (день Ашира). Восхваляя Всевышнего за все блага, Нух (мир ему) в тот день постился. И не было в этот день непостящегося человека.
Затем Нух (мир ему) собрал оставшееся зерно, сварил его, и собравшись вместе, все поели. После этого на день Ашира варят зерно - это сунна, дошедшая до нас от Нуха (мир ему).
Тому, кто в день Ашира будет поститься ради Аллах1а, Всевышний впишет в книгу благих деяний тысячу больших и малых паломничеств, и человек тот будет подобен освободившему из неволи тысячу рабов, получит вознаграждение, подобное вознаграждению шахидов.
По возможности, в этот день следует прочесть суру "Аль-Ихляс" тысячу раз. На прочитавшего Господь посмотрит взором милости. А одевшего в этот день сироту ожидают райские украшения. Совершая все это, имейте намерение только ради Аллах1а. Дела, совершенные без чистого намерения, разлетятся подобно пылинкам. А милостыня, поданная скрыто, защищена от показного. Потому старайтесь не показывать ваши благие деяния.
Начало месяца мухаррам - это и начало нового мусульманского года, поэтому очень похвально в этот день поститься. Хорошо провести первый день нового года в поклонении Всевышнему.
А теперь вернемся к рассказу о Потопе. Вся вода ушла под землю и стала она вновь прекрасной, как и прежде. По велению Аллах1а все, кто находились на Ковчеге, сошли на землю. Всевышний установил порядок небесных светил для дня и ночи. Сошедшие с Ковчега образовали небольшое селение под названием Саманин.
На земле началась новая жизнь. Со временем жители этого селения умерли, за исключением Нуха (мир ему) и его семьи. Нух (мир ему) показал своим детям отдельные земли. Самым старшим был его сын Сам. Ему отец выделил земли Запада - Магриб, Хаджас, Йемен, Ирак и Гиам. Из потомков Сама появились пророки. Он положил начало арабам, персам и грекам. Сын Нуха (мир ему) Хам выбрал себе место на южной стороне земли.
Его потомками стала темнокожая раса. Сын Хама по имени Мисрайим услышал голос деда, явился к нему. Нух молил Аллах1а даровать внуку плодородные земли, жизнь в достатке. Благодаря молитвам деда, Всевышний привел Мисрайима в Египет (арабский Миср). Это и послужило поводом назвать Египет Мисром. Египтяне являются его потомками. Яфис получил земли Востока и стал праотцом двух племен - Яджудж и Маджудж. Нух покинул этот бренный мир в возрасте девятьсотпятидесяти лет. Его имя среди пророков-долгожителей. Когда ангел Азраил явился за его душой, поприветствовал Нуха (мир ему). Пророк, догадываясь о его миссии, спросил: "Ты кто?" Азраил ответил: "Я ангел смерти, пришел за твоей душой". После этих слов на душе Нуха (мир ему) стало неспокойно.
"Ты не насытился миром?" - спросил его Азраил. Нух (мир ему) ответил, что нашел этот мир местом с двумя вратами - в одни входишь, а в другие выходись. Затем ангел смерти дал Нуху выпить райского напитка, дабы облегчить его предсмертный миг.
После того, как пророк испил напиток, его душа вышла из тела, словно волос из масла. Дети омыли тело отца, завернули в саван и, совершив погребальную молитву, аккуратно спустили в могилу. Говорят, что на месте его погребения забил чистый родник.

М. БАРАХОЕВ


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru