новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  4 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 16 (9705) среда, 8 февраля

ЦУН ЦIИ А КХОЛЛАМ А МАССАЗА ДАХАШ ХУРГДА

…Сакхийна ца 1еш
Цхьаькха г1улакх доал хьох
Х1аманца ше нийсде йиш йоацаш,
Ахчах эцаргдоацаш,
Дошох хувцаргдоацаш:
- Эхь-эздел - г1алг1аша оал цох…


Чахкиев Капитон
Г1алг1ай ц1ихеза поэт, хьехархо, таржамхо, публицист вола Озиев Исма1алий Салман ваьв 1904-ча шера 1-ча феврале Наьсарен районерча Дошлакъий-Юрта ахархочун дезале.
Салмана да - Эке Исма1ал-хьажа - хиннав, граждански т1ема шерашка Орджоникидзе Серго хьалха а латташ хиннача партизаний отряда командир а волаш, Деникина эскара духьала майра латаш. Кхелхав 1923-ча шера. Эке Исма1ал-хьажа хиннав цу халача хана шозза Макка ваха хьажо, бусалба дешар дийша 1алама саг.
1911-1914-ча шерашка Дошлакъий-Юртарча юххьанцарча школе дешаш хул Озиев. Цул т1ехьа, 1917-ча шера цо дийша йистейоаккх Наьсарен крепостера Назрановски Горски школа.
Салмана нана - Озиева (Мальсагова) Совдат - кхелхай 1919-ча шера д1айхача лазарах.

Пхийтта шу даьнна з1амига саг вар Озиев Салман Деникина эскар вай мехка денача хана. Наьсар-Керте моастаг1а кхаьчача, ший да Исма1ал-хьажа командир хиннача отрядах д1а а кхийтта, топ бе а елла дакъалаца вахар из. Цига хиннача човно дийна мел волаш шийх къастаргдоаца къорал т1а а доаладир цунна. Ший вахара т1еххьарча шерашка в1алла а х1ама хазацар Салмана.
Граждански т1ом чакх а баьнна, керда 1аьдал т1аэттача дийнахьа денз, Салмана доккха дакъа лаьцад г1алг1ай мехка дешар доаржадеш, халкъ сердалонга дугаш.
Геттара къона волаш да а нана а доацаш висав Салман, из бахьан долаш деррига ц1ен дукъ цунна т1а а дисад. Х1аьта а, массадолча х1аман зем баккха ховш а хьаькъал долаш а волча з1амигача саго кхетадора дешарца саг сийрдавоалалга, цо из нийсача новкъа воаккхалга. Из бакъдеш да 1923-ча шера Наьсарен-Буроча кхаь бетта лаьрх1а духхьашха хьайийлача хьехархой курсашка Салман деша вахар а, цига цо т1ехдика дешар а. Цул т1ехьаг1а хургвола 1илманхо ший наьна меттацара безам боккха хиларах, из 1омабара а, башхара а, бебабара а т1аверз.
Г1алг1ай хьехархой техникум 1931-ча шера дийша чакхйоаккх Озиев Салмана. Цига дешача хана Салмана вар т1ехдика хьехархо - Беков Дордаг1а Тембот. Цу хьехархочо беннача кхетамо Озиев Салмана новкъостал дир ший къам иразерча новкъа доаккхаш, наьна мотт тохкаш, Г1алг1айче наьха дегашка дувшача ший муг1арашца хестаеш д1аваха.
Салмана даьй а хиннаб 1илма дийша, наха лоарх1аш бола нах. Г1алг1ай мехка меттел нохчашкахьа а ч1оаг1а ц1ихеза, молла дешар дийша 1алама нах хиннаб уж. Эггара хьалха 1арбий дешар дийша г1алг1ай къамах вола молла Актолиев 1адрохьман-хьажа Исма1ал-хьажий даь-воша ва.
Салмана даь-воша Илез-молла а хиннав Г1алг1айче ц1ихеза саг. Из а цунцара бараш а, молла дешар дийша а баьнна ц1абоаг1ача хана, царна хьехаш хинначо аьннад укх тайпара дешаш: "молла дешар дийша даьнна ц1адолх шо массавар а, цхьабакъда, бусалба дин 1алам а ийца, визза молла а хинна, ц1авода шоана юкъера ца1 - Илез-молла". Иштта, дийша ваьнна, бусалба дина 1алам к1оаргга ховш хиларах тарра, г1алг1ай мехка къаьда хиннав из.
Вайна ма харра, Озиев Салман ва г1алг1ай литература а йоазув а кхоллаш хьалхалаьттарех ца1. Цо даьд тайп-тайпара балхаш: из хиннав "Сердало" газета корреспондент, г1алг1ай поэзен лард елларех ца1, г1алг1ай грамматика учебникий автор, иштта дика халкъа хьехархо а.
Теркам а тIабахийта, йоазонхочун болх керттера лархIа из д1аволавеннав вай литература хьакхеллача хана денз. Ткъаь итт шу даьнна мара хиннавац из мехка йоазонхой Союза доакъашхочун билет цунна луча хана. Цу шерашка йоазонхой Союза доакъашхо вай мехкахоех верригаш а кхоъ мара хиннавац уж: Муталиев Хь.-Б., Базоркин М. И., Озиев И. С.
Озиев Салмана ц1и а, цун поэзи а халкъа яйзай из геттара къона волча хана, х1аьта цун публицистика а я тахан а т1ехь г1алг1ай литературе боккха лоарх1ам болаш.
Иштта алсама дакъа юкъедихьад Салмана г1алг1ай халкъа культура вахаре, мотт дег1абоалабеча. Дуккхача шерашка беркате болх баьб цо халкъа дешара системе, хадданза 1илман болх беш а волаш.
Д1адахача б1аьшерен ткъаь иттлаг1ча шерашка кепатеха арабаьннаб Салмана 1илман болх. Из дар, ший доттаг1 а соратник а хиннача, вовзаш волча г1аг1ай 1илманхочунца-лингвистаца Оздоев Ибрах1имаца цхьана цо оттадаь хинна г1алг1ай метта грамматика. Ала деза, из книжка а дешаш, наьна мотт 1омабаьб цу хана денз таханалцца школашка дешаш хьабоаг1араша.
Хьоаха ца деш дита йиш яц Салмана юххьанцарча а юкъерча а школашта учебникаш увттадеш хьийга къа. 1933-ча шера д1аволавенна 1983-ча шерага кхаччалца школашта лаьрх1а г1алг1ай меттах а литературах а учебникаш увттадеш къахьег Озиевс. Массехк ноахалаш дег1адаьхкад цу учебникаш т1ара шоай наьна мотт 1омабеш.
1924-ча шера Мальсагов Кураза Зоврбик председатель а волаш, в1ашаг1ъеллар Г1алг1ай литературни юкъарло. Мальсагов Кураза Зоврбик, Беков Дордаг1а Тембот, Гойгов 1аддал-Хьамид, Аушев 1аддал-Воах1ап, Озиев Илеза Ахьмад, иштта кхыбараш а санна цу юкъарлон доакъашхо хилар Озиев Исма1алий Салман а. Цига 1омайора литературан теори, тохкар язъеш йола произведенеш, халкъа багахбувцам гулбора.
Вай лакхе ма аллара, Озиев Салманах къоастадаь дувца йиш йолаш дац г1алг1ай литература хьакхоллар а из дег1адар а. Г1алг1ай алфавит хьахилале дуккхаза а эрсий алапашца наьна меттала стихаш язъе г1ерташ къахьийгар цо, цхьабакъда, цох х1ама хилацар. Гуш дар г1алг1ай меттаца оазаш дукхаг1а хилар, тоъаш дацар эрсий хьаракаш.

Г1орваьннача 1илманхочо Мальсагов Кураза Зоврбика латински ларда т1а оттадаь алфавит т1а а долаш кепатеха арадаьлар 1923-ча шера 1-ча мае "Сердало" газет. Цох шийна боккха кхаъ хиларах, Озиевс кхолл Кураза Зоврбика хетадаь ер поэтически муг1араш:
…1а кхеллар вай йоазув,
Ленина хьехамца,
Из кхоллаш къахьийгар
Хьинарца, безамца,
Д1аяьржар сердалон
З1анараш мехка,
Халкъ г1еттар г1оздаьнна
Дешара чехка…
Озиев Салман тешаш вар дешарца къам сийрдадаргхиларах. Цудухьа, алфавит арадаьнна дукха ха ялале, 1923-ча шера 17-ча июне, "Сердало" газета 4-ча номер т1а кепатеха арадаьлар "Берригача боккхийча а кагийча а г1алг1ашка", аьнна, керте а латташ, наьна меттала йоазув 1омадара уж т1ахьехаш Салмана даь укх тайпара кхайкарал:
"Г1алг1ай боккхийча а кагийча а нахага
Эггара хьалха г1алг1ай шоай боахамаш 1о а дехка баха хайшача хана цхьаккха а дунен сердало хиннаяц царна юкъе. Т1аккха хьалхаг1а селий моллаш хьалъухаш хиннаб г1алг1ашта юкъе, шоллаг1а нохчий моллаш ухаш хиннаб, т1аккха г1алг1аша шоай нах нохчашкахь а кхычахь а моллаш хилийта, аьнна, деша бахийтаб. Уж нах дина дешар дийша а баьнна, моллаш а хинна ц1абаьхкаб. Т1аккха уж баьде хинна бола г1алг1ай цу дешара т1ехьа а баьнна, дунен сердалонах х1ама а доацаш д1аболабеннаб. Царна мотташ хиннад из дунен дешар дийша саг кераста хулаш санна, х1ана аьлча из дешар кераста наьха меттала доландаь. Шоашта юкъерча моллаг1ча хьаькъал долаш волча саго шоашка ишколаш яхка езар вай аьлча а, дунен дешар деша дезар вай аьлча а ч1оаг1а раьза боацаш хулаш хиннаб уж, из дийшачох кераста хулаш санна хеташ. Х1анз укх сахьате укх дунен дешар г1алг1ай шоай наьха меттала арадаьннад, х1анз кхерам бац царна шоаш кераста хилар, х1ана аьлча укх дунен дешар кераста наьха меттала доацаш, шоай наьха меттала доландаь.
Саго ший ма хулла дунен дешар деша деза моллаг1ча меттала из дале а, х1ана аьлча, из дешар дийша саг к1оарга хьаькъал долаш хул, хьаькъал хилча долла х1ама а хул.
Дешалаш, г1алг1ай к1антий, т1ехье дага а лаьце, дешалаш!
Оза-наькъан Салман"
Цу хана денз, г1алг1ай публицистех эггара хьалхарчарех ца1 хинна Озиев, массаза а кепайоазон прессе дакъа лоацаш хьавенав.
Ше дунен чу мел вах, г1алг1ай литература дег1адоаладеш, из д1ач1оаг1деш къахьийгад Озиев Салмана. Д1алаьрх1ача, цо г1алг1ай литературан лард йоллаш а, из кхыча къамий литературашта нийсса д1аоттадеш а болх беш яьккхай дезткъа шу гаргга ха.
1923-ча шера язъяь кепатехар Озиев Салмана "Сердало" газета т1а стихаш: "Х1анз хьаькъал боадонал котдоалаш доаг1а", "Г1атта, деша г1о", "Сомавала, ахархо!", "Пионер", иштта кхыяраш а.
Къаьстта ала доаг1а Озиев Салмана ший наьна меттала дешар а йоазув а хьехара г1улакх цхьан кога т1а доаккхаш баьча балхах.
1931-ча шера Г1алг1ай педагогически техникум дийша чакхъяьккхачул т1ехьаг1а д1аболабелар Озиев Салмана къахьегама никъ. Цу шера Озиев Салман болх беш хиннав Дошлакъий-Юртарча школе, цига дешара г1улакх тоадеш а, хьехаш а къахьийгад цо. Дешара юкъеэзав ха мел яьннар, иштта кхалнах а. Хьайийлай кхоъ ликпункт (царех ца1 кхалнаьха хиннай), юххьанцара цхьа школа.
Цул т1ехьаг1а Районо а Облоно а методист волаш болх бу Озиевс.
1957-ча шера Киргизера Г1алг1айче ц1авера поэт, х1аьта цига кхойтта шера из болх беш хиннавар Ошски облоно методисталла. Цу шера денз Шолжа-Г1алийт1а г1алг1ай мотт а литература а тоадараи дег1адоаладараи т1аверз Озиев.
1957-ча шера Озиев Салман балха вода Нохч-Г1алг1ай книжни издательстве. Цига балха воллаше къахьег болалуш бола поэташи йоазонхойи балха т1а шаьрбеш, уж новкъа боахаш. Иштта, цахаддаш, ше а яздеш хул из. Х1аьта, г1алг1ай мотт хьехара г1улакх ц1аккха а тасса дитац цо, уж деррига балхаш деш воллаше а болх бу дешара книжкаш т1а, хьехархой институте лекцеш еш г1алг1ай мотт хьехара методиках.
Г1алг1ай мотт ц1енеи дикеи бувцаш, из безаш саг хиннав Озиев Салман. Ший произведенешка доагг1ача, говзаме сурт-сибат гойташ дола кицаш а, метафораш а, дустараш а кхувл поэто. Вахара юкъе нийслуш дола бакъахьа дар а харцахьа дар а, белгал а даьккхе, ц1ена хьагойт цо.
Дуненцара, ший мехкацара, нахацара, 1аламцара безам гучабоаккхаш я Озиев Салмана еррига поэзи. Дешачун дог тохадолийташ, нийса мел дар хьехаш, беркате долаш да цун поэтически муг1араш. Уж кхоллаш дукха уйла еш хиннай Салмана. Стих наха д1айовзийтале доагг1ача дош дужадеш, цун моттиг кораялцца къахьегаш хиннад цо. Х1аьта, из г1улакх мел доккха ма1ан долаш да гучадоаккхаш я, древнегречески драматурга Софокла дош юкъе а доаладеш, Озиевс язъяь ер стихотворени:
Доттаг1ашца хайна ваг1аш,
Аьннад, йоах, цкъа Софоклас:
- Сай трагеде кхо муг1 язбеш
Кхаь ден къа ма хьийгар аз
- Кхаь ден? Из я тамаш йоккха.
Аз-м массехк б1аь язбергбар
Софоклас жоп деннад т1аккха:
- Хьа уж кхаь ден бахаргбар.
Прозах даьха лоаца муг1арч
Д1аязде 1а - аттаг1 да.
Наха, мерех етташ шокарч,
Сиха юстар доахаргда.
Дешар, эздел, хьаьнала къахьегам - из да Салмана поэзен керте латтар.
Озиев Салмана поэзи ешаш гуш да цун юкъе г1алг1ай багахбувцамо д1алоаца алсама моттиг. Халкъа багахбувцам ховш, безаш, цун лоарх1ам белгалбоаккхаш, цох шерра пайда эцаш язъяьй Озиевс ший дукхаг1йола произведенеш. Йоккха я даьш кхеллача цу хьаькъалерча мотиваша цун кхолламе йита лар. Цудухьа вай ала йиш я поэта боккъонца вола хьехархо г1алг1ай халкъ хиннад, аьнна.
Озиев Салмана ший кхоллама болх д1аболабаьр ч1оаг1а хала а бехктокхаме а ха хиннай. Цу шерашка цо г1алг1ай къаман хьашташ ший поэзеца д1акхайкадора, нийсача вахарах йола тематика произведеней керте увттайора, эхь-эздели сийи лакха лоаттадора.
Салмана кхоллама юкъе я революци яккхара хетаяь тема, цул т1ехьаг1а дерригача халкъашта хьалхашка лаьтта декхараш дувца тема, зуламерча, т1ехьадисача г1улакхашца лоаттабу къовсам гойта тема, ишта кхы а дуккха тайп-тайпара темаш:
- Даьлацара безам бувцаш яздаь муг1араш
- Даьхенах йола стихаш
- 1аламах йола стихаш
- Безамах йола стихаш
- Эзделахи хозача г1улакхахи йола стихаш
- Наьна мотт хестабеш яздаь муг1араш
- Маьрша вахари къахьегами хестабу стихаш
- Философски лирика
Дешачун дег чу дувшаш, дукха дагадохийташ дола муг1араш язде Озиев Салмана новкъостал хилар цо тайп-тайпара литература дукха дешарах. Поэта дега геттара а хьамсара вар А. С. Пушкин. Кхыбола йоазонхой бар из цхьаь висача цунца бусаш хинна новкъостий, цун г1ончий. Царех лаьца "Со цхьаь вац" яхача стихотворене т1а поэта йоах:
"…Г1ончий ба са дукха
Оарцаг1а баргболаш…".
Поэта йоах цу г1ончаша яздаь муг1араш ше массаза а гургдолчча, тархен т1а лоаттаду.
Мотт шаьреи дош иреи долаш поэт хиннав Озиев Салман. Ший мах баь варгвоаца кхоллам дег1абоалабеш, халкъацара а вахарцара а бувзам хоадабацар цо. Цудухьа дешачун дег чу южаш, кхетам луш, нийсача наькъ т1а воаккхаш я цун еррига поэзи.
Белгалдаккха дезаш да Озиев Салман дика таржамхо хинна хилар а. Цо таржам даь г1алг1ай меттала яьхар эрсий советски а классически а литература произведенеш. Цо уж таржамаш дарах вай аьттув хилар А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, Н. А. Некрасова, И. С. Никитина, В. И. Тютчева, Д. Бедне, С. В. Михалкова, В. И. Лебедев-Кумача, иштта кхычар а произведенеш вай наьна меттала еша, уж йовза.
Вайна ма харра, г1алг1ай литература лард йоллаш а из д1ач1оаг1деш а къахьийгачарех ба Мальсагов Зоврбик, Беков Тембот, Мальсагов Дошлакъа, Муталиев Хьаж-Бийкар. Царца цхьана къахьега д1аволавенна, ше дунен чу мел йоаккхача хана литератураца хийра ца воалаш, чуийнна къахьегаш хьавенав Озиев Исма1алий Салман. Атта хиннадац цунна вай поэзен из лакха г1ала оттае. Берара ваьлча денз, вахаро тайп-тайпара халонаш а балаш а т1акхихьад поэта. Бакъда, шийга кхаьча хало ловш, воха ца вохаш, Даьхе а къам а бахьан лаьттав Озиев.
Эрсий х1анзарча поэта Иван Минтяка 1984-ча шера, Озиев Салман ваь дезткъа шу дизар дездеш, язъю стихотворени. Цо новкъостал ду дешачунна Салмана кхоллама мах бовза.
Не написал Салман романа,
Как их иные пишут,
Но
Достойна жизнь его романа,
Где всё добром озарено.
А в общем, если разобраться, -
Салман - учёный и поэт.
Живи, Салман, во имя братства
Ещё хотя бы столько лет!
Озиев Салман поэт, хьехархо, таржамхо хинна ца 1еш, воккха 1илманхо а хиннав. Ше дунен чу даьхача т1еххьарча шерашка Озиевс имама Аш-Шафии ц1ераг1ча Г1алг1ай исламски института дехарах 1арбий-г1алг1ай-эрсий дешлорг оттадир.
Т1абоаг1арашта боккха хьехам луш Салмана яздаь дукха муг1араш, афоризмаш а хинна дисад. Цу дешаша 1омаву вахара чам фуб ха, цох пайда эца, мах хоадабе, валар дагадоха. Царех да к1оарга ма1ан дола ер дешаш а: "Мелла сакъердаме дале а вахар сел безаме хургдацар, цунна т1еххьа доаг1ача валаро из хоадош децаре. Вахар к1ордоргдар. Сакъердамаи шийга денача дикани мах ховргдацар сага цунга г1айг1а йоаг1аш ецаре".
Салмана цхьа поэтически муг1 ца язбеш ди д1адахар, аьлча, бакъ хургдац. Цо ший стихашца довзийт г1алг1ай халкъа истори, дешашвар 1омаву къахьегам беза, маьрша ваха, харцахьа дари бакъахьа дари къоастаде, 1алам лораде.
Озиев Салмана хьакхеллача поэтически произведенеша к1оаргга а къаьгга а хьагойт вай мехка халкъашта караг1даьннараш. Цун ц1и яьккхача дагайох хьамсара Даьхе, наьна-лоамаш, хьийдда доаг1а шовдаш, Г1алг1айчен хоза 1алам, сердалонга кхаьча доаг1а г1алг1ай къам.
Дукхача наха й1овхал тел дикача поэта дег чура доаг1ача муг1араша. Х1аьта Озиев Салмана кхоллам бешаш гуш да из цу дикача поэтех ца1 хинна хилар.
Таханарча дийнахьа дуккхача наха езаш, цар кхетам лакхбеш, сина тоам беш ба Озиев Исма1алий Салмана кхоллам. Сийрдача, нийсача новкъа болха турпалаш хозалца гойт цо дешачунна. Из хиннав эздийча оамалех хьалвизза вола г1алг1а, талант йола, в1алла к1аьдлуш воаца поэт, массаволча г1алг1ачун веза доттаг1а.
Салман ше дийна веце а, цун ц1и а кхоллам а массаза дахаш хургда.

А. ЕВЛОЕВА,
Ч. Ахриева ц1ераг1ча
Г1алг1ай 1илма-тохкама института литература отдела болхло



Ингушские дзюдоисты одержали победу на первенстве ЦС "Динамо"

На первенстве Центрального Совета "Динамо" в отборочных соревнованиях на первенство России среди юношей 90-92 годов рождения в Воронеже сразу три ингушских спортсмена завоевали золотые медали.
Сильнейшими в весовых категориях соответственно 55 и 66 килограммов стали воспитанники Руслана Аксагова Котиев Адам, Аксагов Юсуп.
В весовой категории 73 кг победителем первенства стал Кодзоев Ислам, серебряную медаль в весе 50 кг завоевал Иса Зурабов, и, наконец, третьим в тяжелой весовой категории стал Кодзоев Ислам (все трое воспитанники Оздоева Юнуса и Кодзоева Исраила).
Первенство России по дзюдо среди юношей 90-92 годов рождения состоится 24 февраля в Перми.

Пресс-служба министерства
молодежной политики, спорта и туризма


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru