новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница


МА КХОМ БАР КХ ХЬА ИШТА СИХА ВАЛА!

(Чахкиев Капитон ваь 80 шу дизарга)
Мальсагов Абу


Наггахьа саг висац вайх, къаьстта ше къона волча хана, цхьацца говзаме произведени, масала, стихотворени, дувцар, эпиграмма е кхыча тайпара дола говзаме йоазув де безам тIа ца бодаш, цу хьаькъе ший низ а, хьинар а ца тоахкаш. ХIаьта цу тайпара говзаме произведени хьакхоллилга массанена а хIана хетац аьнна дикка атта а, сиха а, моллагIча сага а вIаштIехьадаргдолаш дола гIулакх хетарах, дукхагIча даькъе наггахьарча сага мара вIаштIехьадалац из хIама доаггIача тайпара кхоачашде. Цудухьа оалаш да из, йоазонаш деш бараш мел дукха бале а, бокъонцара йоазонхой геттара кIезига хул аьнна, хIаьта кхы а кIезигагIа хул ший халкъа литература дикка дегIадоаладе а, из кхы а лакхагIча лагIа тIа даккха а карагIдаьнна бола йоазонхой.

Цун бахьан да ший замалахьа бахача наьха дагардар бокъонца зе а, дувца а, дуккхачар уйлаши хьашташи гойта, цар духовни вахар хьахьокха моллагIча сага карагIа ца доалаш хилар. ДIаяхача замашкахьа а, хIанз а из дуденнадац, цо мел дукха йоазонаш дарах, бокъонца волча поэта мара. Духхьала бокъонца йоккха деша говзал караерзаяь волча поэта мара карагIдалац дуккхача наьха дегашка дувшаргдолча дешашца шийна гонахьарча дунен а, вахара а хозне кIоаргга чулаца, Iалама мотт адамий метта тIа баккха, ший хана баьхача наьха меттел, тIехьа тIайоагIача тIехьений а дог айде, тохадалийта. Хетарах, ишттачарех цаI вар гIалгIай литературе дикка аьттув баьнна вола, хIанз вайна юкъе воацаш вола Чахкиев Капитон.

Из ваь хиннав I924 шера 5 сентябре хIанз Къилбаседа ХIирий Республика Пригородни района чуйоагIача Мочкъий Юрта. Цун да а, нана а мугIарера ахархой хиннаб. Из кхувш воагIаш йола ха нийсъенна хинний, кхыдола халкъаш а санна, гIалгIай халкъ а социальнии, культурнии прогресса кердача новкъа даьннача юкъагIа. Цу шерашка хьахиннад гIалгIай халкъа шоай меттала дола эггара хьалхара йоазув, хьайийла хиннай духхьашхара избаш читальнеш, школаш, агрономически пункташ, больницаш.

Цу шерашка шоай юртарча школе деша ваха хиннав Чахкиев Капитон а. Кхыча дешархоша санна, цо дакъалаьцад ГIалгIай мехка эггара хьалха хьахиннача октябрятскии, пионерскии отрядий вахарца, цо боккхача безамца Iомабаьб эрсий мотт, дайзад эрсий а, дунен кхыча халкъий а литература, истори. 1941 шера Даймехка тIом болабелча, кхыбола дешархой а санна, Чахкиев Капитон а шоай колхозе балха вода. Ялати баьцадаараши хьалкхедеча, вай бIухошта лаьрхIа йола кхачан продукташ кийчъеча юкъе дикка дакъалоац цо.

ХIаьта дерригача советски халкъо ший мохк дIалаца тIабаьхкача фашисташта духьал геттара къиза тIом беча 1943 1944 шерашка Чахкиев Капитон болх беш хул республикански радиокомитете диктор а, таржамхо а волаш.

Белгалде доагIа, ший шийтта шу даьннача хана денз из стихаш язъе волавенна хинналга. ХIаьта 1937 шера денз цун стихотворенеш кепаетташ арайийнний Сердало , Ленина никъ яхача газеташ тIа. Царех эггара хьалха 1937 ча шера ийслагIча мае Сердало газета тIа кепатеха цун стихотворени ЦIе Эскар яхаш яр. Авторо цу тIа хестадора вай мохк моастагIий агрессех лораеш латташ дола вай эскар, могайора вай паччахьалкхено дIахьош йола машарера чухьара а, арахьара а политика.

ХIаьта вай мохк дIалаца тIавена моастагIа шеко йоаццаш кастта эшаргхиларах дог тийша волаш язъю поэта 1941 шера Сердало газета тIа араяьнна ший МоастагIа вохавеш яха стихотворени. 1941 1942 шерашка гитлеровций низ котбаьнна, вай эскар ханна тIехьашка даьннадале а, юххера а из котдаргхиларах тешар поэт, хIана аьлча из эскар вай халкъах латташ, ший Даймохк лорабеш доландаь.

Поэта ма аллара, цо лораер яр вай Даьхе, вай Даьхен кортамукъале, вай сийле. Европера дуккха мехкаш цар дIалийца дале а, йоахар поэтас, гитлеровцашта могаргдац вай халкъ гораоттаде, вай мохк дIалаца. Цох тешаш волча поэта из стихотворени чакхйоалаш йоахар:

Вай юрташи городаши мукъайоахаш,
ХIара денна моастагIчоа етташ,
Вай эскар да дIахьалхашка додаш!


Къаьстта дукхагIа а, дикагIа а язде волалу Чахкиев Капитон 1957 шера денз. Цу хана денз араювла йолалу цун дик дикагIйола произведенеш. Царна кепаетт Сердало газета тIа, Даьхе , Къона дегаш яхача сборникаш тIа, уж каст кастта хоз республикански радио чу гIолла. Бакъда, поэт дийна волча хана духхьала Нана Наьсаре яха цхьа зIамига сборник мара кхы кепатеха книжка арадаланзар цун. ХIаьта кепатоханза тIоаргацача йисар дуккха язъяь яьнна а, яланза а йола произведенеш.

Керттерча даькъе царех дар цун дуккха тайп тайпарча темаех дола дувцараш. Цар тIа автора дувцар революци хила гаргагIертача хана а, революци котъяьнначул тIехьагIа а, советски заман хьалхарча шерашкарча а гIалгIай халкъа вахарах, Сийлахь боккхача Даймехка тIемах а, ший ханарча замах а. ХIаьта тоъал дукха яр кепатоханза йиса стихотворенеш а.

Лоацца аьлча, дуккха хIамаш дар Чахкиев Капитона де аьнна дагалаьца, бакъда тIехь тIехьагIа михьарадоалаш хиннача лазаро цунна ма хетта кхоачашдайтанзар уж. Кхоачаш ца хулаш йисар цун дуккха творчески планаш. 1961 шера январь бетта хьалхарча деношка кхелхар Чахкиев Капитон. ХIаьта халача лазаро геттара ше кIалвитача хана ше тIеххьара язъяьча стихотворене тIа цо йоахар:

Уйлаш, са уйлаш,
Дег тIара са уйлаш,
Наькъаш, са наькъаш,
Цхьанне а данза дола наькъаш.


Дикка лакхара поэтически говзал йоаллаш а, шийна гонахьара Iалам, ший ханара вахар дика доашхаш, ма дарра уж гойта ховш вале а, хадданза ший поэтически говзал лакхъеш вар Чахкиев Капитон. Цо массаза а дукха ешар эрсийи, советскии, дунен кхыча халкъийи литература произведенеш, царгара Iомалора.

Къаьстта чIоагIа дукхадезар цунна А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтова, А. Блока, С. Есенина, М. Горьке, Дж. Байрона, А. Фадеева, Н. Тихонова, А. Твардовске, М. Джалила даь говзаме йоазонаш. ХIаьта из дика хоалу вайна духхьал цо язъяь хинна Пушкинга , Муса Джалиль яха стихотворенеш Iойийшача а. Масала, Пушкин яхача ший стихотворене тIа эрсий цIихезача поэтах авторо иштта йоах:

Дунен культуран турпалера ганз хинна
Хьа гIала къаьстта жовхьар хинна латт,
Хьо вовзаргхилча денз, Пушкин, хьоца
Са дего чIоагIа сакъийрдад!


Аз духхьашха вийшав хьо сай ворхI шу даьлча,
Дагахьа Iомош дийша волча дас,
Цу хана мерзбенна хьа турпала эрсий мотт
Сай наьна мотт санна боча лебу аз.


Поэзен тешаме гIонча хинна
Аз вахара къайленех дикка ганз яьккхай,
Поэзен лакхенашка ихав со цунца,
Даим мулк тохкаш цар хьийкъача кхай.


Кхы дIахо а эрсий сийлахьча поэта лоархIам къоастабеш волча поэта белгалду цу ханарча замо шийна язде аьнна перо ца баларах , А. С. Пушкина ший дошо йоазонаш бедарашца яздаьлга , цу каьрдига замах болата яр хьалкхеяра лаьрхIача поэтас дуккхача тIехьений кортош набарах даьхалга.

А. С. Пушкина хьакхеллача бухбоацача , камаьршача , масса малар санна берригача наьха цIийца геттара сиха дIакхестача хьастара ше а дукха хий меларах баркал оалаш волча поэта иштта чакхйоаккх ший стихотворени:

Кхы а дукха дIагIоргья хувцалуш замаш
Хьа беркатерча хьастара тIоадал ца йовш,
Седкъий бус къегаргда, дIадовргда Iурра,
Бакъда йовргьяц цIаккха а хьа сийрда товнаш.


Къаьстта дукхаезаш а, лоархIаш а вар из вай гIалгIай халкъа багахбувцама произведенеш. Цун поэтически кхоллама юкъе тоъал дукха я гIалгIай багахбувцама мотиваши сюжеташи ларде а йохкаш язъяь произведенеш. Масала, керттерча даькъе царех лархIа йоагIа Найц чувоагIа , Ды боаттIо санна шод техе веллахь , Къаьнара гIалгIай илли , Сув , ЙиIий илли , Йита со , Къаьна да , Даьй бIаьхий хиларах , иштта кхыйола а стихотворенеш.

Цул а совгIа, цунна гIалгIай багахбувцам геттара кIоарга бовзаш а, дукхабезаш а хилара геттара лоархIаме йола белгало я цун керттерча йоазоний мотт геттара шаьра, тайжа, наьха а, вахара юкъе нийслуча хIамай а, Iалама а бокъонца сурт сибат гойташ хилар.

Цул а совгIа, Чахкиев Капитона кIоаргга Iомадир, таьхкар вай гIалгIай эггара хьалхарча йоазонхошта карагIа мел даьннар. Масала, геттара дика йовзарал совгIа, цунна геттара дег чу йийшар Беков Тембота, Мальсагов Зоврбика, Озиев Салманеи, Озиев Ахьмадеи произведенеш. Цул совгIа, цунна дика йовзар царел тIехьагIа хьахиннача литераторий Муталиев Хьажбикара, Осмиев Хьамзата, Мальсагов Дошлакъий, Базоркин Идриса, Зязиков Бахьауддина, Яндиев Джамалдина произведенеш а.

Масала, Мальсагов Зоврбикаи Беков Темботаи хетаяь я Сийле хийла яха цун стихотворени:

Сийле хийла хьалхара-хьалха
Хьо, тха дешар, даьккхарий,
Шоай хьоа бIогора боахаш балха
Хийла бийса йоаяьрий!


Хьаькъал шоай дIакхоачаш гаьнна,
Боадон низашца къийсарий,
Са ца кходеш, наха аьнна
Уйлай алах баьгарий.


Тахан тхога кхаьча дакъа
ЦIенача цIийца даьккхарий,
Шоай лир доага маьлха Iаькъа
Тхога енна бахарий!


Тхойла Зоврбик, Тембот, яхаш,
Дилла оаха бийцарий,
Цар никъ кхухьача вайца бахаш
Вай тхьамадал бисарий.


Иштта шийл хьалха гIалгIай литературе мел даь деррига говзаме йоазонаш дика довзаш хилар бахьан долаш, ше творчески хIама кхоллара дикка говзал йоаллаш хиларах, цун дика каяьлар вай литературе ший никъ лахарал совгIа, цунна юкъе дикка лоархIаме дола ший дош ала а.

Цо доаккхал дора гIалгIай художественни литературе хьахулаш мел долча дикача хIамах, цунна геттара дукха безар цу тIехь хьинаре къахьегаш, кайоалаш бола нах. Иштта хьахиннача безамах язъяь я цун Озиев Ахьмада, Озиев Салмана, Яндиев Джамалдина, Муталиев Хьажбикара, Базоркин Идриса, Мамакаев Iарбена хетаяь стихотворенеш а.

Белгалде доагIа, геттара боккха бохам хинна язъю цо 1958 ча шера сентябрь бетта ше Соче санаторе дарба дайташ волча хана Мамакаев Iарби кхалхарах йола стихотворени. Нохчий литературана из бахьан долаш доккха зе хилар белгалдаккхарал совгIа, поэта цу тIа къаьгга гойт цу сага керттера белгалонаш. Из стихотворени араяьлар цу хана Сердало газета тIа:

Ма хьежа сога,
Ва форда талгIеш,
Са чIехкача дегах
Дог ма кхоардаде!


Ма хьежа сога,
Ва сийна сигале,
Са делхача бIаргех
Дог ма кхоардаде!


Из турпала дог а долаш, вай заман тешаме викал, цIаккха а ше даьчох ца Iабаш, наьха дегаш гIоздаьха цIихеза, воккха поэт, вахар даа хьогаш, моллагIа кхывар санна, Iаьржача лахьтан чу вижарах аьрга кхаъ бахьаш шийга каьхат кхачарах дог даьттIача поэта дIахо яздора:

Эггара новкъост эшача
Къовсамерча дийнахь,
Дика доттагIа дIакъаьста
Дог чIехкаш латт со.


Даьй мехках дукха лаза
КIоарга дог сецандаь,
ГIайгIах кер бийста,
БIарг лешаш латт со.


Шийла хьалхагIа дуккхача гIалгIай йоазонхоша язъяь произведенеш, цар кхоллам дика бовзаши, царчарна тара йоацаш, бокъонца ший тайпара йола произведенеш цо хьакхоллаши хилара къаьстта дика тешал деш я Чахкиев Капитона язъяь сатирически стихотворенеш а. Уж яр Аьла Мовсар , Модж Мовсар , ГIайре дош , Андаркъий Iаьла , Найц чувоагIа , Сув , Мажита иллеш , Курсет , Къаьна Гини , Керам , Ярама моллаш , Говрий лор яхараш, иштта кхыяраш. Белгалде доагIа, цар говзалгеи, пафосагеи, иралгеи диллача, царца нийсъе йиш йолаш дукха произведенеш яц вай литературе хIанз а тIехьа.

1959 шера арадаьннача Чахкиев Капитона Нана Наьсаре яхача сборника дешхьалхен тIа Мальсагов Хьусена яздаьдар:

Шеко яц поэто дIахо а поэзе а, прозе а дикагIйола произведенеш язъергхиларах, гIалгIай поэзи а, литературни мотт а дегIабоалабеча цо доккха дакъа лоацаргхиларах .

Бакъда, уж дешаш бокъонца кхоачашхила дегIа хиннадацар. Ший ткъаьи вурийтта шу даьннача хана, 1961 шу дIадолалуш вахарах дIакъаьстар поэт. Из бахьан долаш цун кхензар дуккха а ший творчески уйлаш кхоачашъе.

Белгалдаккха деза, ший поэтически творчества керттерча белгалонашка диллача Чахкиев Капитон поэт лирик хинналга. Йоккхача граждански пафосах йизза йолча ший башха дикача лирически произведенеш тIа цо хестайора вай Даьхе, ший халкъа кердадаьнна вахар, гучадоаккхар социальни, культурни, экономически прогресса новкъа толаме дIахьалхашка долхаш вайна новкъарло еш дар. Лоацца аьлча, ший эггара дикагIйола произведенеш цо хетаяьй ший халкъаи, ший Даьхеннеи. Масала, ший цхьан стихотворене тIа поэта йоах, ше дик дикагIйола стихотворенеш язъяьй къоаламца а доацаш, дега цIийца, наб ца еш, дуккха а бийсаш йоаеш, духхьал сий даккхара е баркал алийтара а доацаш, ший халкъа долча совгIата.

ХIаьта Сона ловра яхача стихотворене тIа поэта хестаер а ший Даьхе я, из ший нана я йоах цо, ше хьалкхеваьри, нийса кхетам беннари из йоландаь. Даьхе яхача доккха маIан долча дешаца вай мехкарча Iалама хозне ювцарал совгIа, наьха низи, хьаькъали, къахьегами бувцар поэта, хIаьта цар из деррига а Даьхе дIахо а тоаялийтараи, чIоагIъяраи тIадерзадаь хилар белгалдоаккхар. ХIаьта поэта дикка аьттув баьнначарех лархIа езаш я цо Ахриев ГIапурахи Шерипов Асланбекахи язъяь стихотворенеш а. Цар тIа вайна дика хоалу мел мутIахьа хиннав цар автор къахьегамхошта паргIато, кортамукъале яккхара шоай низ а, са а ца кходаьча революцен бIухошта.

Геттара лакха лоархIаш хиннай Чахкиев Капитона поэта цIи. Из бахьан долаш тоъал дукха язъяьй цо поэтий а, поэзе а декхараш дувцаш йола произведенеш. Дуккха дайза а, лайна а волча поэта вIалла шеко йоацаш бокъо хиларал совгIа, декхар а хиннад аьнна хеталу цу тайпара хIамаш къоастаде. ХIаьта цо из да а даьд, цхьабакъда цхьаболча, къаьстта къонача поэташа наггахьа из деш долча бесса, ший йоазонашца цу хьаькъе де вIаштIехьадаьнначох цIаккха а доаккхал м даьдац.

Лоацца аьлча, цу темаех йолча ший произведенешта юкъе а поэтас оттадеш хинна керттера декхар вай вахарцарча тайп тайпарча оагIонашца геттара дувзаденна хул. Эрсий цIихезача поэта Н. А. Некрасова аьннача бесса, Чахкиев Капитона а цу тайпарча произведеней керттера маIан да, нагахьа санна, башха воккха поэт хье веце а, хьогI бакъвола гражданин м хила воагIа, яхалга.

Иштта я цун Поэт яха стихотворени а:

Поэт вий из, рифмах рифма етташ
Ше даьчох сомаш мел гулдер,
Шийх илле даькъала воI хеташ,
Ший бIаргаш урагIа хьежадер ?


Поэт ва, даим уйлах воагаш,
Ше вахаш вола зама белгалъер,
Дунен къайлений моакхаз оагаш,
Адамий кертошка сердал йоссаер,


Поэта лехац даьри, кIувсаш,
Халонех лечкъадац ший дегI,
Из вахац дошув дотув къувсаш,
Наха юкъе цо нийсхо лех.


ХIаьта дIахо а поэта декхараш къоастадеш волча автора белгалду, моллагIа йоазув деш вола саг а тIехьа, берригача мехка бала тIалоацаш, бакъдолчун викал хила везалга, цун дог дикача наха дикадар мара ма хилда, яхаш деттадала дезалга, цо деррига шийга мел дар а, нагахьа санна дезе ший вахар а, кхераш эгаш а ца лелаш , наха, халкъа дIадала дезалга.

Белгалде доагIа, Чахкиев Капитона ший хIара произведени язъяьй хIара ше боаккха гIа, деррига ший гIулакхаш, деррига ший вахар дунен тIа эггара бочагIйолча ший Даьхенна хетаеш, цох бокъонца доаккхал деш. Цудухьа тIеххьарча ший Даьхенга аз дехар яхача стихотворене тIа поэта йоахар:

Даим хьо хестош
ВаьгIача сайна
Хьогара
Аз дехаш
Кхы совгIат дац:
Къоабалдий дIаэца
Аз хьайна мел даьр
Из доацар
Кхы дехар дац.


Со венавац
Укх дунен тIа
Алхха
Лув кхера хинна
Заман оазашца
Илли декаде,
Айса яьккха мулк
Ца екъаш хьоца,
Цунах тIехьаленна
Сайна гIала е.


Цудухь ях аз хьога,
Са хьамсара Даьхе,
Аз дехар
Кхы совгIат дац:
Къоабалдий дIаэца
Аз хьайна мел даьр
Цул доккхагIа
Са дехар дац!


Иштта я, лоацца аьлча, Чахкиев Капитона даьча поэтически йоазоний керттера белгалонаш. КIоаргга хIама довзараи, халкъа вахар тахкараи геттара сутара тIакхувш волча йоазонхочо массе хана а шийца леладеш хиннад каьхати къоалами, вIалла ха юкъе ца йолийташ дIаяздеш хиннад шийна мел хеза хоза а, сакъердаме а, тамашийна а, хьаькъале а мел дола хIамаш. Къаьстта из хоалуш да цун кепатоханза диса хиннача дувцарашца.

Масала, лазаро геттара кIалвита ше метта уллача хана а тIехьа, шийна гонахьа латтача нахагара, ший низткъа мара дIа ца лувча меттаца цо дIадехаш хиннад каьхати къоалами. Даьра, хIанз м дита мегаргдар из каьхати къоалами, аьнна, шийна дов дича а, дIаязде дезаш цхьа сакъердаме хIама дар са, оалаш хиннад йоазонхочо.

Иштта чIоагIа вахар дезаши, денал долаши хиларах, юха а, юха а меттара гIаьттий, лазарах котваьлий дIахо волалуш хиннав йоазонхо. ХIаьта цо ший дуккхача прозаически а, поэтически а йоазонаш тIа белгал ма дарра, вахар керттерча даькъе цунна дезаш хиннад, моллагIдолча кхыча, мугIарерча гIулакхашта а доацаш, ше язде аьнна дагалаьца говзаме йоазонаш яздаь валара, уж доаггIача тайпара хургдолаш яздаь чакхдахара.

Иштта, 1960-г1ча шера халача лазаро ше юха а кIалвитача хана, бокъонца шийх догдилла волча Чахкиев Капитона ший Йоазонхочун васкет яхаш долча прозаически йоазон тIа белгалдаьдар:

Укх лазарах се варг ца хиларах тийша ва со. Аз йоазонхо хила дагахьа мел хьийга къа укх тIоаргаца чу доал. Аз мел гулдаьр, дIа мел яздаьр деррига а. Аз мел яь уйла чакх ца йоалаш йисай. Йоазонхо волча сага чIоагIа йоккха мулк я аз юхеютар. Хьанга ютаргья аз ер, яхаш, дукха уйла яьй аз. Аз ер шийга дIа а елча, аз ер дIаенначо укхох бокъонца со эца гIийрта пайда а ца ийцача, зехьа ма дой аз мел хьийга къа !

Мальсагов Дошлакъийга ютаргьяр аз ер сай тIехьле, цхьабакъда цун ха ца хилар кхер со, из кхы а доккхагIа долча гIулакхашца мукъа воацаш. Муталиев Хьажбикара ютаргьяр аз ер, цхьабакъда цунна укхо даккха сий а, гIойле а яц. Воккхача поэта даькъа тIа дIанийсвенна ва из.

Яндиев Джамалдийна ютаргьяр аз ер. Цун а ма яц укхох е гIала. Шерра даржаш латт цун поэзе ткъамаш.

Мамакаев Iарбена ютаргьяр аз ер, Ваьча юрта яха цун дувцар сайна хеза мара. Цу дувцаро сай тIоаргаца чу дада аьнна хийттача жовхьарех моллагIбола кIай жагIа тарбаьб сона. Осмиев Хьамзата лургьяр аз ер. Цо укхох са уйла хиннача бесса пайда а эцаргбар, цхьабакъда, цун ший дуккхача йоазонашта кхы ераш а тIакхийтача, цох м цхьа Виктор Гюго е Короленко хила тарлургва.

Иштта йоккха литературан сийле се воацача сагага, се леш воалле а, укх сай йоазонашца яьккхийта сел дог дика саг вац со, хIана аьлча, се яккха гIийрта йоккха литературан сийле, аз хьийгача къих сога а ца кхоачаш, вIалла со малув а е со укх дунен тIа ваьхавий а ца ховча сагага кхачийта дог раьза дац са.

Музаев Нурдина ер яла аьнна соцадаь вар со, цхьабакъда, из дика вовзача цхьан нохчочо цкъа цецваьккхар со, Нурдина язъяь цхьайола хIамаш кхетае хала я, аьнна. Цудухьа уйла хувцаелар са. Вайна ма гарра, ше даьчохи, ший вIаштIехьадаьнначохи, лакхе вай хьоадаьча йоазон тIа цо ше а ма ларх1ара, кхоачаш ца хулаш диса йоазонхочун гIулакх хеташ хиннав из. Керттерча даькъе из бахьан долаш ше дийна волча хана вIалла кепа а ца тохийташ дита хиннад цо уж ше яздаь мел хинна дувцараш.

Лоацца аьлча, халача лазаро кIалвита вола йоазонхо догдоахаш хиннав къаьстта ший прозаически жанрах йола фос каракхаьчача саго цох ше эцаргхиннача тайпара пайда ца эцарахи, хIаьта цох шийга кхаьчача сийленах дакъа ца луш ше вутаргхиларахи.

Иштта, 1961 шера январь бетта йоазонхо венначул тIехьагIа цо лаьрххIа ший гIовга лоаттадаьча тIоаргаца чу диса хиннад бокъонца йоазонхо хила дагахьа лаьрхIа цо къаьстта прозаически жанре мел хьийга хинна къа, цу хьаькъе цо мел гулдаьри, дIа мел яздаьри. Ма дарра аьлча, халача лазаро вIалла мукъа вуташ воацача йоазонхочун вIаштIехьа ца доалаш диса хиннад уж кепатохаргйолча хьале доаладе.

Керттерча даькъе царех дар цо духхьал язде дIадоладаь е шийна ма хетта бокъонца яздаь чакхдаханза, кепатохара кийчданза диса хинна дувцараш. Белгалде доагIа, дерригаш а дIалаьрхIача, уж барайтта да. Иштта я цар цIераш: ХIана ваьлар къаьна Гини ший устазах , Мишта дехар МаIе тоба , Баьте зоахалол , Элберда дийцар , Мишта хилар Забе марах цIог яьккха цIе етт , ЭгIаваь Дударкъа , Эстмара вахар , ВоI цIаварга хьежаш , Саг йодаяри тоами , УлейгIаза таьлме хоаваь Элмарза , Гуйран сайре , Зоахалол , БIеха къухьарг , Хоаставаь гIаьрахо , Лард , Галг , Йоазонхочун васкет , Романах йола уйлаш.

Белгалде доагIа, царех духхьал язде дIадоладаь хиннараш мара юхе ца дуташ аз уж дерригаш а цу йоазонхочун 1989 шера арадаьннача Баьте зоахалол яхача книжка тIа кепатохара кийчдаь хинналга. Цул а совг1а, из мелла новкъа дале а, из венна 25 шу даьннача хана, 1986 шера мара вIаштIехьадаланзар са а, со санна болча кхыча наьха а, цо яздаь хинна вай лакхе хьоадаь хинна Йоазонхочун васкети, из санна кхы а цун кепатоханза мел диса хинна дувцараши б1аргаго а, довза а. Нохч ГIалгIай йоазонхой Союза правленес тIадилларах, цун деррига кепатоханза мел дисача йоазонашта рецензи язъяьча сонеи, иштта соца цхьана цу комиссена юкъе болх беш хиннача Ведзижев Ахьмадаи гучадаьлар, цо ше а лакхе ма аллара, йоазонхо хила дагахьа цо мел хьийга къа башха дукха хало йоацаш кепатохара кийчде йиш йолаш долга.

ХIаьта Нохч ГIалгай книжни издательствос из йоазонхочун дик дикагIйола хьалха кепатеха а, кепатоханза а йола прозаически а, поэтически а произведенеш чулоацаш дола книжка кийчде аьнна сайна тIадилларах, аз из гIулакх сихха кхоачашдир. Иштта 1989 шера кепатеха арадаьлар Баьте зоахалол яха Чахкиев Капитона дик дикагIйола стихотворенеши, поэмаши, дуккха дувцараши юкъедаха дола тоъал доккха книжка.

ХIаьта из беррига болх баь ваьнначул тIехьагIа, вIалла шеко а йоацаш, со белгалде йиш йолаш ва цаI ше дукха хало лайнеи, халкъа вахар дика дайзаи саг хиларга хьежжа, Чахкиев Капитона дика вIаштIехьадаьннад ший дуккхача поэтически а, прозаически а йоазонашца гIалгIай къаман хьаьнала дог уйлеи, чоалхане вахари гойта, тайп тайпарча хIамай а, наьха а, Iалама а говзаме сурт сибат дилла. ХIанз вайна ма гарра, еррига а Чахкиев Капитона укх дунен т1а яьккха хинна ха геттара кIезига хинний. Деррига дунен тIа цIихезача эрсий йоазонхочо А.С.Пушкина тарра, деррига а 36 шуи ах шуи мара даьккхадац цо укх дунен тIа вахаш. ХIаьта цу лоаццача ханах а 13 шу, дерригача вай къамо а санна, цо Казахстанеи СибарегIеи даьккха хилча, вайна дика хоалу цу замах а мел лоархIаме а, доккхий а гIулакхаш кхоачашде кхийнад цун. ХIаьта ше валалехьа вай гIалгIай литературе эггара хьалхара роман язъяьр а из хилар белгалдича, тахан вайга майрра оалалу:

Ма кхом бар кх хьа, Капитон, иштта сиха вала! Кхы а мел дукха дика хIамаш де вIаштIехьадаьнна хургдар кх хьа кIеззига дукхагIа хьо ваьха валаре.

Юххера а са ала безам ба укх 2004 шера пхелагIча сентябре из ваь 80 шу дузаш хилар дагадохарах, ГIалгIай Республика книжни издательства директорца Мургустов Мохьмадаца дага а ваьнна, аз дIадахача шера типографе дIа а денна уллаш да цу йоазонхочун мел йола произведенеш юкъейоагIаш дола дикка доккха книжка. Масала, цу книжкана аз юкъейихьай хьалха вIалла кепатоханза йиса хинна цун тоъал дукха стихотворенеши, поэмеи, Моакхаза лоамаш яха хьалха вIалла архиве а дисадий-хьогI из яхаш хинна цун романи.

Хетарах, цу книжках цхьаькха а дикка доккха совгIат хургда вай къаман литература мел дезачунна, из къона ва, къаьна ва аьнна вIалла лоархIаме а доацаш.

 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru