новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  4 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 117 (9492); четверг, 14 октября 2004 года

Укх шера 15-г1ча октябре 190 шу дуз сийлахь-воккха эрсий поэт Михаил Юрьевич Лермонтов ваь

Даим ека оаз

Оаха газета т1а йоаккх ц1ихезача йоазонхочо Зязиков Бахьауддина язъяь хинна "Даим ека оаз" яха статья. Из цо язъяьй 1964-г1ча шера, поэт ваь 150 шу дизарца юбилей д1ахьош хиннача деношка. Цхьабакъда, тахан язйича санна, дог т1аозаш а, М.Ю. Лермонтова вахара никъ а кхоллам а, поэта Кавказаца, Кавказе дахача халкъашца, Кавказа 1аламца хинна безам а бовзийташ я из, цудухьа лаьрх1ад оаха статья кердаяккха. Иштта оаха газета оаг1он т1а шоана йовзийт Нохч-Г1алг1ай халкъа йоазонхочо Чахкиев Са1ида эрсий метталара г1алг1ай меттала яьха М. Ю Лермонтова цхьаццайола шедевраш, С. Чахкиева цунна хетаяь язъяь ший стихотворени а. М.Ю. Лермонтова литература т1ехьале ц1аккха лергйоацаши йицлургйоацаши я. М.Ю. Лермонтова ц1и къаьстта хьамсара я Кавказе дахача къамашта. Михаил Юрьевича говзаме йоазонашца Кавказо д1алоаца дакъа доккха да. Лермонтова ч1оагг1а теркалдеш хиннад 1алам, бахача наьха вахар-лелар, халкъа иллеш, 1аьдалаш. Цунна дайзар крепостной ахархошкара 1азапе вахар. Цу хана хезад цунна Разин Степанах, Пугачев Емельянах дола дувцараш. Цу дерригне а дег чу бужабаьб цунна 1откъаме доахкача адамашкара бала, ч1оаг1а хьашт хиннад цун раьза боацаш къовсам лоаттабаьча халкъий дог - уйла йовза, яшха. Лермонтова вахар ч1оагг1а эргадаьннад А.С. Пушкин вийнача деношка. Сийлахь-воккха халкъа поэт Пушкин вер хала хийттача Лермонтова, стихаш язъяьй. Цо цу стихаш т1а хьакхайкаяьй цу замалахь хьалха лаьттача дикаг1ча наьха уйлаш. "Поэт валар" яха стихотворени берригача мехка г1олла д1аяьржай. - Цу хана эттача поэт вера къемата юкъарчал доаццаш бехке бола паччахьи цун гонахьеи гучаяьккхай цо цу т1а. Паччахьа ц1енна из майра стихотворени д1аяйзачул т1ехьаг1а, Лермонтов цу сахьате лаьцав. Паччахьанна ловш а цо аларах а Лермонтов Петербургера Кавказе вахийтав. Цу хана хьоашал техад цо, муг1арег1ара салтий а баь, Сибарег1ара Кавказе бахкийта хиннача дуккхача декабристашца. Цо къаьстта доттаг1ал тессад поэтаца А.И. Одоевскеца, М.А. Назимовца, цул т1ехьаг1а В.И. Лихоревца а. Эккхаваь лийннача хана айбеннаб Лермонтова идейно-творчески сакхетам. Кавказе дайзад цунна вахар ше мадарра, цунцара хьовзамаш, дар-доацар, хоарцо, бокъо, х1аьта лермонтовски реализм а цу шерашка хьахиннай. Кавказа романтически сурт дилларгара д1аволавеннав Лермонтов ("Кавказски есар", "Каллы", "Юрт Бастунджи", "Хаджи Абрек". "Измаил-Бей"), иштта болх баьб цо "Вай ханара турпал" яха романи, "Кавказец" яха очерки, кхы дуккха стихотворенеши Кавказах лаьца язъеш Х1аьта а реалистически прозацеи поэзецеи цхьана Лермонтова говзаме йоазош т1а к1езига моттиг д1алацац т1ехьаг1о язъяьча романтически поэмаша а ("Демон", "Мцыри"). Поэта хетачох Кавказ "бакъдолчун бирса мохк ба", "цхьалхача кортамукъален фусам", х1аьта лоа улла лоамий довкъаш "даиман латтаргйола кортамукъален ч1оаг1аленаш" я. Лермонтова Кавказах язъяь революционно-романтически произведенеш белгалъяьнна эргаш я паччахьа 1аьдала мохк бовхара политика хестаеш а лоаман къамаш гоама хилар хьакхайкадеш а хиннача реакционни романтикаша даьча йоазошта юхе. Кавказе бахача лоамарошца ДУкхаг1а д1аийнав поэт, Гуржег1а хьоашал техад цо цу хана хьалха лаьттача общественни деятелаца Л. Чавчавадзеца, цун йо1 а Грибоедовх йиса жеро а хиннача Нинайца, азербайджански писатель а публи-цист а хиннача Мирза Фатали Ахундовца. Цар г1о даьд Лермонтовна Кавказе дахача къамий вахар-лелар а цар оамалаш а дикаг1а йовза. Кавказерча халкъийи Тирка т1арча казакийи багахбувцам ларде бижаб дуккхача Лермонтова произведенешта. Масала, "Мцыри" яхача поэма т1а творчески пайда ийцаб з1амигача сагахи ц1окъахи даьккхача ширдаьннача хепсурий иллех, "Демон т1ара" хьахоз гуржий легендай оазаш. "Ашик-Кериб" - азербай-джански халкъа фаьлга яь творчески перевод я. "Тамара" яхача стихотворенена ларде дехкад гуржий фаьлгаш. "Тирка совг1аташ" яхача стихотворенена юкъедахад Тирк т1адаьнна - даьржа б1аргадайнача наха дийцараши Червленни городоках дола исторически стихотворенех латта дувцараши... Пушкинеи декабристийи традицеш д1ахо а хьош, Лермонтова ший поэмаш т1а увттаяьй ший заман философскии социальнии проблемаш. Лермонтова вокх кавказски поэма т1ара турпалхо ва лоаман з1амига саг Мцыри - кортамукъаленгахьара къовсамхо, цунна дукха деза адамашта юкъе вошал хилар, из ше ваьча, лийннача мехка юхакхача г1ерт. Романтически произведеней кортамукъалеи хьинари ираз а кортамукъале а бахьан долаш къовсам лоаттабе яхаш кхайкар духьалдоаккх поэто ший ханарча дворянски кагийча нахах доаллаш хиннача мекъала, ло1ам ца хилара. Кавказе вахар бахьан долаш лоэта нийсаг1а дайзад цига хинна исторически х1амаш. "Мцыри" яхача поэма т1а къоастам боллаш хьадувц, хоам бу Гуржий мохк Россиях д1акхетар прогрессивни г1улакх долга а из гуржашта пайданна хилар а. Кавказе дахача 'халкъий г1улакхаш дувцаш уйлаш ю поэта "Къовсам" яхача стихотворене т1а, цун керттера ма1ан да: Кавказа цхьа никъ мара бац - Россеца цхьана, "Вай ханара турпал" яхача романа т1а Лермонтова кхыча тайпара хьахьокх ший турпалхой уйлаш а цар вахара хьисапаш а. Кавказера нах (Азамат, Казбич, Бэла) авторо шоаш мабарра хьахьекхаб - 1аламанна гарга, б1арчча а мабарра а бола нах... o "Валерик" яхача стихотворене т1а поэто дувц эрсий т1емахой шийна безилга, машарах йола уйлаш, эрсийи кавказскии халкъашта юкъе машари доттаг1али хилча шийна дика хетилга. Лермонтова кавказски произведенеш цун дерригача говзамерча йоазонех хоадае йиш йолаш яц. Кавказах йола цун произведенеш шоай чулоацамах атта кхеталу "Бородино", "Даьхе", "Уйлаш", "Поэт" яхача а кхы дуккхача а йоазошца нийсйича. Даьхе бахьан долаш болча къахьегамга, къовсамга, майралга кхайкаш йола поэта-гражданина, къовсамхочун Лермонтова стихаш вайца я, деза лоарх1 поэто ший халкъа даь г1улакх. Ишта еза лоарх1 вай Лермонтов лийнна а ваьха а йола моттигаш. Лермонтова литература т1ехьалено, вай Даьхенерча халкъий литература исторена юкъедаха ца 1еш, й1аьхий хулийт вай еррига культура.

Б. ЗЯЗИКОВ,йоазонхо
С. Чахкиева архив




М.Ю. ЛЕРМОНТОВ

Са1ид ЧАХКИЕВ


Хаьдар къона вахар.
Нийсса бера пхо.
Ва, са Нана-Даьхе,
Мичахь хиннай хьо?!

Цо хьа мукъле бахьан
Дог а д1алургдар.
Цудухь хет аз тахан:
Хьо мичахьа яр?

Из вувш гацар хьона?
Корта хьа чута1…
Вежар, зиза санна,
Россе сийрда во1.

Гоннахь латтар лоамаш,
Гуш дар поэт вувлга.
Ай, магацар шоана,
Лаца айдаь кулг!

Оаш из лоро везар,
(О, из къиза ха!)
Шуца бар цун безам,
Шуца ло1ар са.

Зама латта йодаш,
Поэт дийна ва,
Байна, боацаш бараш
Мартыновг1ар ба.

Вахар эргадаьккха,
Баха хайшаб нах.
Бовргбац, бовргбац ц1аккха
Хьа поэзе мах!

Сайна хала хилча,
Хьоца аз сало1.
Латт хьо даим дег чу,
Россе сийрда во1.




М.Ю. ЛЕРМОНТОВ

ПОЭТ


Дошоца кхаьла са шалта я къегаш;
Дитт, сакхат даланза, тешаме да;
Хьаяьй из т1емий цу малхбоалехь, тамашне тувсаш -
Болат цун х1анз а т1ехь бос бовнза да.

Баьречоа дуккхача шерашка лоам чу
Накъайийннай из, ца бехаш ший мах;
Хела саг тийдав цо, тийдаб цо накха,
Йохаяь 1ийнаяц алхха цхьа г1аг1.

Лай санна мут1ахьа хиннай из даьна,
Товш доаца дош аьлча, эккхийташ зов.
Цу хана, белгалъеш, кхаьла из хилча,
В1алла а товргьяцар, хургдар из сов.

Майра г1алг1азкхи ва, Тийрка дехьваьнна,
Шийлача дакъа т1ар из хьаийцар;
Эрмалон тика чу дуккхача хана,
Д1акхесса, ца эшаш санна иллай.

Т1ем т1а из лелаяь турпал вац волаш,
Цун секаш дийнна ботт мичаб а хац,
Цхьа дошо ловзорг мо къегаш улл пенах,
Сий дайнад, х1аманна кхераме яц!

Кулг дац из лелае, шалтага даьнна,
Хьаийца из ц1енъе, йоакхо е дац,
Дитта т1а яздаь уж йоазонаш сецца
Ламаз деш деша а цхьаккха саг вац.

Вай бочаяьннача заман чухь хьо а
Хье хиннар вац, поэт, вац теркалвеш,
Хийцадий-те 1а дошох, наха хье ларх1ар,
Лерг дилла ладувг1аш, ч1оаг1а сий деш?

Низ болча хьа оазо г1оттаваьв хийла
Т1емахо, латара кийча из вар,
Той долча кад санна, эшар из наха,
Ламаз деш сатем мо езаш из яр.

Гой, даьла са санна, адмашта езаш,
Эздий уж уйланаш могаеш т1ех,
Лакхача г1ала т1а гургал мо ц1ена,
Дика е во деча, йийкай хьа стих.

Хьа цхьалха кура мотт х1анз безац тхона,
Леваро дукхаг1а сакъердам боаккх;
Яха из хозал мо, басараш хьекхаш,
Ший мордаш шаьрдеш ба къона вай мохк.

Кхы сомаваргвий хьо, бегваьккха элча!
Бекхама оаз хеза, эккхийтаргйий
1а дошо бетта чур шалта хьалъара,
Ца лоарх1аш, мукхйиаь уллаш из йий?..

КАВКАЗ

Къулбехьер лоамаш, са вахара хозача хана
Кхело шох ваьккхавале а, х1анз леле а гаьна,
Цкъа цига хинначоа дицлургдац шо ц1аккха:
Даймехка мерза из илли ше санна,
Еза сона Кавказ.

Сай наьнах ваьннав со з1амига волаш.
Цхьабакъда, т1аеча сайре ц1елеста,
Аре лувш мо хетар хьа оазах, къаьста
Цудухьа езаш ва хьа лоамий з1огалаш,
Еза сона Кавказ.

Ираз долаш вар со шуца, лоаман ч1ожаш,
Пхи шу даьннад къаьста: шо дагайоахк сона;
Т1еххоза ши б1арг а цига байра сона;
Дог са х1анз а детталу, уж дагаухаш:
Еза сона Кавказ.

ШАЛТА

Болата шалта, са сийрда, шийла доттаг1,
Сона хьо езац аьнна, сага ма мотталда.
Сабарерча гуржечо ший пхьа леха тийсай хьо,
Мукъача черсечо бирсача т1ема иръяьй хьо.

Т1ом бовзача кулго лаьрхх1а еннай хьо сона,
Къастача минута, дагалоацам хургболаш, садетташ ший,
Эггара хьалха 1оухар т1аг1олла хьона,
Ц1ий а ца ухаш, г1айг1ан уж жовхьараш-б1аргий ц1ена хий.

Хьа 1аьржа б1аргаш сога хьежар к1ирденна,
Цар чу, гора сона, цхьа тамашне г1айг1а латар.
Цу сийна йоагача ц1ерал, хьа болат санна,
Ц1аьхха сийрда доалар уж, т1аккха долхар матар.

Безама меттаза теш, новкъост ваь хьо лелае
Еннай сона, со ва хьо сайна накъаяргья мотташ:
Тешалахь, хувцалургвац, хургва со ч1оаг1а
Хьо санна, хьо санна, са аьшка доттаг1а.

Къовсам

Цкъа, гоннахьа лоамаш латташ,
Лерт1ардаьнна сов,
Беш-лоамои Шат-лоамои
Даьккхар доккха дов.
"Лоралелахь! - Беш-лоамага
Аьлар лоамо Шат,-
Воше, саго эшабаьб хьо -
Карабаха латт!
Хьа босешка ц1енош дег1а,
Ваха ховргва саг;
Хьа ч1ожашка, гаьннар хозаш,
Детталургда диг;
Хьа т1о-накха, даггар бохош,
Хургья аьшка бел,
Ийрчабаьнна, ц1аста, дошо
Сага 1а хьадел!
Хьалха, паччахь-аьрзеш яхаш,
Е т1аухаш дохк
Хиннача чхараш т1а г1олла
Шортта кираш йолх.
Лоралелахь! Нах ба говза!
Хьалхха хала я.
Нах ба дукха Малхбоалехьа!
Из низ болаш я!"

"Малхбоаленах кхерац, - аьнна,
Беш-лоамо жоп лу,-
Адмаш цига тхьайса ухка
Даьннад ийс б1аь шу.
Хьажал: попа к1ал, тар кхийтта,
Ваг1аш гурже ва,
Цун шарбала 1от1аухаш
Мерза чхьаг1ар да;
Гой, жовхьара фонтан йолча,-
К1ур беш кальян я,-
Дивана т1а йижа уллаш
Тегеран а я.
Лер а доацаш, хьовш а боацаш,
Дала боагабаь,
Ерусалима цу когашка
Бенна мохк а ба;
Паччахьий кашашкар лаг1аш,-
Малхе деннад ц1ий,-
Дуллаш дода, 1и гоамдола,
Нил-1ажаг1а хий;
Бедуина дагаяг1ац
Ше фос кхихьаь ха,
Ший дай бувцаш, илли оалаш,
Седкъий лоарх1аш ва.
Укхаз мел дар, сатем безаш,
Тхьайса, набъеш да…

Ак! Мича х1анз Малхбоаленна
Карабодар со!" -
Шат йистхилар: "Ханал хьалха
Куралаш 1а ю!
Гой, г1инбухе дехка юкъер
Х1ама б1аргагу!"

Боккха Беш-лоам ший дагахьа
Эхь хеташ хилар;
Цу баьдеча г1инбухенгахь
Б1аргаш цу лекхар;
Из, ца кхеташ, хьеж цигахьа,
Дег чу уйлаш къувл:
Хьувш гу цунна ерриг аре,
Г1араш, таташ дувл.
Урал-хий т1ар цу Дуная
Т1акхаччалца, хьувш,
Теркаш доаг1а доккхий б1унаш,
Къегаш доаг1а уж;
Оагарбуц мо к1ай к1овжамаш
Кийнех эгадеш,
Говраш хаьхкка болх уланаш,
Дома г1еттабеш;
Муг1ра листта айтта йолхаш
Батальонаш я,
Хьалха яьха хьу байракхаш,
Етташ фаташ я;
Ц1аста муг1ра масса йолхаш
Йоккхий топаш я,
Т1ема кийчлуш санна, к1ур беш,
Доагаш инзаш да.
Б1аргаш къерзош, уж боалабеш
Воаг1а нийсса хьал
Т1ема дарца юкъе лийнна
К1ай из инарал.
Ди-низ бола б1унаш, хива
Тара делла шарх,
Морхаш санна бирса, шорта
Малхбоаленгахь долх.
Унзар уйлаш дег чу къувлаш,
Беш-лоам-корта бар,
Белар ларх1а ший моастаг1ий,
Лаьрх1а баланзар.
Гоннахь латтача лоамашка
Б1арг лекхар цо ший,
Дуне мел да кхы хьовргбоацаш,
1очуэзар кий.

Шат-Эльбрус.

ЛОАЛАХО

Гучох варгвац кортамукъа,
Набахтар ди - шу мо д1аьха;
Кор а да са геттар лакха,
Ни1 лораеш - латташ хаьхо!

Хьогге лергвар укх боанга чу,
Хоза лоалахо ца хилча!..
Сомадовл тхо сецца, шортта
Оагабу аз цунгахь корта.

Цкъа къоастадаь, со чувелла,
Тха доттаг1ал в1ашаг1деллар
Набахте я. Довргдар ара,
Корех г1овраш доахка мара;


1урре хул со, коре ухаш,
Б1арг 1аббалца цунгахь хьежаш…
Тата дир цо корах, т1аккха
Ц1аьхха кисий д1а а даьккха,

Шайт1илг хьажар согахь хьат1а!
Кортилг бахар кулга 1от1а,
Михо дожош санна, лайжа,
Къоарза йовлакх т1ера дежар.

Бос баха я, сувсаш накха,
Уйлаш ю цо, яг1аш, дукха,
Из а, хетаргахь, сахьувзаш,
Парг1атонга я сатувсаш.

Са лоалахо, ма е г1айг1а…
Боанг хьаеллалургья, лайча,
Даьла оалхазараш санна,
Дайдда, довргда вай шиъ гаьна.

Даьгар д1оаг1аш 1а лочкъаде,
Хаьхой мала 1оховшабе,
Х1аьта сай ни1 лорош латтар,
Айса воаккхаргва аз юстар.

Алхха бийса баьдег1 яйта,
Ч1оаг1аг1 дола чхьаг1ар дотта
Даьна, т1аккха корах масса
Къоарза йовлакх ара тасса…

ФОРДА ПАЧЧАХЬА ЙО1

Форда чу ды лувчош паччахьа во1 воаллар;
Хоз цунна: "Хьахьажал согахьа!" - оалаш.

Каетташ, шок етташ, фийла лерг кхоабаш,
Хьайзар ды, саькхбаьнна, хий корзаг1доахаш.

Паччахьа во1а хоз: "Паччахьа йо1 я со,
Безам бий хьа соца яккха цхьа бийса?"

Т1аккха цу форда чур кулг арадера,
Даьреча дирстага кхувда из делар.

Цул т1ехьаг1 гучабоал цун къона корта,
Форда буц к1ажарах летаяр шортта.

Сийна цун б1аргаш да безамах доагаш,
Цицхаш эг фоарта т1а, жовхьар мо къегаш.

Паччахьа во1а хет: "Дика да! Сабар!"
Т1акхийтта лаьцар цо кулгаца к1ажар.

Вац бера йоаллийташ, кулг да цун ч1оаг1а:
Вокхо дех, д1а каетт, б1аргех хий доаг1а.

Турпал латт майрра цу бердйисте водаш;
Хьалваьлар; кхайкар из, новкъостий бехаш:

"Х1ай, к1антий! Хьагулле, майра са доттаг1ий!
Хьажал са фесийга, мишта хьувз готъенна…

Алал, шо, лер дайна, х1ана латт гонахь?
Из санна хоза саг яйнаяц шоана?"


Т1аккха шекваларца хьажар из юха:
Ох1! Аьнна латтийсар, баьнна из бохам.

Дошочо г1омар т1а, баьццар ц1ог долаш,
Форда цхьа тамашне х1ама дар уллаш;

Б1ехала ц1ока я ц1оган т1а йоаллар,
Из, хьувззаш гобоахаш, детталуш доаллар;

Хьацара к1еж 1оух юхь т1ара геттар,
Валара боадо я б1аргашка эттар;

Г1омарах каетташ - бос баха кулгаш;
Т1ехтохам беш санна хьеду цо бордаш…

Паччахьа во1 уйлане д1авода, ваьнна.
Леларгвац паччахьа йо1 дег чура яьнна!

Таржам даьр
Чахкиев Са1ид.



 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru