новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 124 (9645) среда, 12 октября 2005 года

БАЗОРКИН БУНУХОЙ АСЛАНБЕКА ВАХАРАХИ КХОЛЛАМАХИ

(Ваьча хана денз 155 шу дизарга)

Иштта лоха сакхетам болаш боадоне боахкача лоамарой патриархальни хьисапе дола вахар а, оамалаш а, дог–уйла а, психологи а йовзийта лаьрхIа волча авторо дIахо а бовзийт вайна шийх а, шийца боагIача новкъостех а кхийтта бола нах:
«Бейне тхо кхаьчача хана тхона дайнар а дар дикка сакъердаме сурт. Наькъа юккъе сайца латтар йиъ йоIи, хIаьта царна уллув дуккха юа–мола хIамаш тIайийза йола вирабIарзи. ХIаьта цу вирабIарза тIера лаьтта Iо а бежа, новкъа юккъе уллар МаьтцIелана хетабаь бе аьнна лаьрхIа цар хьош бола боккха, берста устагIа. ХIаьта из, лоамарой Iаьдалах, во белгало яр. Са новкъост говра тIера Iо а весса, цу устагIан фу хиннад хьежача, гучадаьлар из сов йIайха а, садикъа а хиларах леш латталга.
– Э–э, йижарий, шун устагIа–м бала боал! – аьлар цо мехкарашка, из устагIа дийна а болаш Маьтлоам тIа хьалкхоачаргхиларах башха дог доахилга йоацилга дIахойташ ший корта дIай–хьай а лостабаь. – Хетарах, шоана дикадар хилар ловш бац ер–м».
Укхаза белгалде доагIа ше бувцаш болча лоамарой дог–уйла, камаьршал, эхь–эздел, вешта аьлча, шоай даьйх диссача дукхача дикача а, иштта пхьа лехар санна долча дукхача воча а. Iаьдалашта уж мутIахьа болаш хилар, шоайцига ца ховш а нийсвенна моллагIвола хаьша–да царна дукхавезар, цун лакха сий дар, из чIоагIа лархIар гойтара хетадаь да авторо укх произведенена юкъедоаладаь кхы а дуккха мугIараш. Масала, садайнача хана шоай новкъа болхаш болча цу наькъахошта паргIатта бийса яьккха а, царна а, цар говрашта а дика даа–мала хIама оттадийя хоза Iалашо ю ДжIайрахьарча наха. Цул а совгIа, шоайцига хьоашала нийсбенна уж нах дIахо новкъабахара, царна никъ хьехара лаьрхIа царца вохийт цар шоай зIамига саг.
ХIаьта дIахо а лоамарой эхь–эздел, цар оамалаш, психологи гойта лаьрхIа волча автора иштта дувц шоаш шоллагIча денна геттара Iуйрийна Бейне яхача юрта кхачарах, цигача а царна вIалла вовзаш а воацача саго даьча хьоашалах:
«Бейнерча лакхача гIалашта юхе тхо кхаьчача хана тхона духьала вера веррига кIай, халача вахаро а къоанало а букара верзаваь цхьа саг. Ший гIалан хьал тIа бодача лоаме тIа гIолла кадай урагIа а ваха, кастта боккха чами бизза хIанз а чопаш беш дола масхам а дахьаш юха а вена, цо чIоагIа дийхар тхогара оаха цо сагIийна лаьрхIа кийчдаь масхам малар.
– Со мара кхы цхьаккха саг виссавац тха цIагIа. Массаварг а МаьтцIеле цIай дезде вахав. Тахан шо са эггара хьалхара хьаьший да! Со–м, боккъалдар дийцача, вIалла тешаш а вацар тахан укхаза сайна кхы саг бIаргагургва аьлча! Се цхьаь висарах сона а чIоагIа сагота я. МаьтцIели волча ваха низ боацаш висав со тахан. Шоана, къонабарашта, тIадисад из гIулакх хIанз...
– О, Даьла, никъ тоабелахь акхар! – аьнна, цо ше а дIамелар ше арадена хIанз а чопаш беш дола масхам».
Укхаза цIаькха а белгалде доагIа, ший хьалкъа тайп–тайпарча ханара болча къахьегамхоех хозача, эздийча гIулакхашта автор чIоагIа раьзавале а, лоаца уж дийцачул тIехьагIа автора ший дог а лазаш кастта белгалдоаккх уж, ший мехкахой, хIанз а, «даьй Iаьдалах» хьадоагIаш да уж, яхаш, цхьадола тIехьадиса гIулакхаш леладеш хилар. Масала, авторо дикка догкхардаш белгалду МаьтцIелана хетабаь бе аьнна хьош бола, маьлха йIовхало садикъарах тохабенна устагIа лаьтта Iобожар лоамарой Iаьдалах во белгало я моттар.
Цул а совгIа, Бейнерча воккхача саго шоашта даьча гIулакха ше чIоагIа раьза вале а, авторо дикка шекволаш тIаэц цо шоашка аьнна «шоана, къонабарашта, тIадисад из гIулакх», яха дешаш, хIана аьлча автор чIоагIа тешаш ва лакхе вай а дийца иштта дукха хоза гIулакхаш шийх доахкаш дола халкъ цхьаццадола во тIехьадиса гIулакхаш дIа а тайса, кастта боадонгара сердалонга даргхилар.
ХIаьта а ший халкъ кхоана сердалонга даргда яха дешаш духхьал кхоана хургдар мара белгалдеш доацилга дика кхетадеш, цу денга дIакхачара геттара дукхача наха ше а юкъеволаш дуккха къахьега дезаргдолга дика ховш волча авторо дIахо а гойт вайна шийна цу дийнахьа бIаргадайна ший халкъа «таханара» ди.
«Дукха ха ялалехьа тхо юха а новкъа даьлар. Хьалхьежача тхона а гуш, зIанарагIа санна цхьаннена тIехьа шоллагIвар а волаш, лоам тIа урагIа болхаш бар, Бейнена кIеззига лакхагIа сийсара бийса яьккха, юха а новкъа баьнна МаьтцIеле цIай дезде болхаш дуккха а дукха нах. ХIанз геттара хала йолхар тха говраш. Iуйран итт сахьат а даланза ха яле а, маьлха йIовхал геттара чIоагIлуш йоагIар. Садаха геттара хала долаш садикъа яр. Наг–наггахьа мара хьакхацар из йIовхал кIеззига Iаткъийташ бола бай мух. ХIаьта каста кхы а халагIа хилар оаха хьош бола никъ – лоам тIа кхы а урагIа бодаш бола ишта а готтига никъ вIалла дага а доацаш сиха хувцабелар лагIаш а долаш дIанийсдаьча кхертIой такилгаца. ХIаьта цу кхертIой такилгах урагIа болхаш бола нах – маIнах а, кхалнах а, лоамарой Iаьдалах вIалла шек а боацаш санна, цхьаннена тIехьа шоллагIвар волаш, массавар а цхьана болхар. Шоаш хьош бола никъ геттара хала хиларах массаварг а чIоагIа кIаьдвеннавале а, хьахозаш дар уж вIаши сакъердаме къамаьлаш деш а, белаш а хилар.
– ДогIа ма делхадалар вайна! – йоахар, шийна тIадувхача чокхе Iержаца ший цIена баьшача керта тIара Iоухаш дола хьоцар дIа а доахаш, цхьан къонача лоамарочо.
– Тахан догIа делхаргдац, МаьтцIеле цIай дезду ди деций ер? – аьлар цунга массехк саго».
Хетарах, уж мугIараш Iодийшача моллагIча сага хьалхашка отта дезаш да цхьа хаттар – селлар дукха халонаш а ловш фуд цу зIанарагIа санна цхьаннена тIехьа шоллагIвар а волаш лоам тIа урагIа болхача геттара дукхача наха кхоачашде лаьрхIар, сенах догдоахилга йоаллаш бу цар из хала никъ? Из да лоацца аьлча, МаьтцIелас а, цунна лаьрххIа гIулакх деш волча цIай–саго а шоаш лазарех а, балех а мукъабоахаргхиларах догдоахилга. ХIаьта бакъхулий–те царна дагалаттар?
Х1анз хьожаргда вай из цIай дезде Маьтлоам тIа хьалкхаьчача наха хьалхашка оттача суртага. Укхаза автора кертерча даькъе гойт вайна Маьтлоама бухье дикка йIаьхача, хIаьта шоралла готтача моттиге дагIа массехк бIаьшере денз лоамарой текъа ухаш дола кхертIоех детта кхо элгац. Царех эггара хьалхардар да МаьтцIелана хетадаь, шоллагIдар – Маьтер–Даьлана, кхоалагIчун цIи – Суссон я. ХIаьта, авторо белгал ма дарра, царех хьалхарчун гонахьа гуллу шоай цIай дезде аьнна лаьрхIа баьхка дукхагIа бола лоамарой. Циггача Iодехк цар шоаш МаьтцIелана лаьрхIа мел денар – доаде доаладаь жа, даар–малар, дахчан пхьегIаш, масхам а арака а чудола киташ. МаьтцIелан элгаца гонахьа цIераш а йийза, уж массаварг а чIоагIа хьежаш ва хIанз дIахо фу хургда –хьогI яхаш. ХIаьта кастта царна гучавоал “деррига а кIай дувхар дийха вола лакхарча дегIара воккха саги, байракх тIайоала цхьа бекъа бе а боаллаш цунна уллув латташ вола зIамига саги». Цигача гулбеннача нахах дикка белгала болча къонахаша бизза Iо а бетте, духьала хьо цунна масхам чудола чами. ХIаьта гонахьарча лоамароша шоашта а Iодотт масхам. Цу гIулакхех цецваьннача автора из фу саг ва хаьттача, гонахьарча наха лоацца белгалдоаккх из цIайсаг волга.
ХIаьта цу цIайсага а, цун гонахьарча наьха а оамалаш, дог–уйла, сакхетам гучабаккха лаьрхIа волча автора дIахо язду:
“Цигача гулбеннача дукхача наха хьалхашка дIа а этта, нийсса малхбоалехьа дIа а вийрза, шийна тIатула кIай кий Iояьккхар цо. Ишта цхьаккха а дош ца оалаш, ший дикка босбаха йолча юхьаца тоъал дукхача хана бокъонца кIирвенна, бIаргцIацIкъам ца тохаш сийрда хьежача малха бIарахьежаш лаьттар из. Юххера а ший къамаьл дIадоладир цо. Дикка воккха вале а, дика низ болаш, чIоагIа яр цун оаз. ХIаьта цигача гулбенна хинна дуккха нах–м вIалла Iимад а йоацаш, шоай кертош тIара кийнаш а Iояьха , цунна тIера бIарг ца боаккхаш, цунга чIоагIа ладувгIаш бар.
– Сигале а, лаьтта а хьакхелла вола Даьла! –аьнна, дIадоладир цо ший къамаьл, геттара сийрда хьежача малха тIара вIалла ший бIарг тIера а ца боаккхаш. – Оаха дех хьогара тхона дагадеха хIама а, тхо а Iа даькъалдар, оаха хьо лаьрхIа мел дена хIама къоабалдар, балех а, моцалах а, лазарех а тхо лорадар, беркате а, иразе а тха вахар дар!
Ше деш дола дуIа наха мишта тIаэц хьажа лаьрхIача санна, иштта латташ дикка юкъ а ялийта, юха а сийрда хьежаш болча малха тIара бIарг а ца боаккхаш, дIахо а дир ший дуIа.
– О, везан Даьла! О, МаьтцIела! Мел хала, бале тхо доахке а, шо чIоагIа лоархIаш а, шо диц ца деш а, шун сий деш а, шох кхераш а да тхо! Тхоашка дар дахьаш тахан укхаза а даьхкад тхо шо лаьрхIа, шун сийде, шугара тхоашкара даьннача гIалатех къахетам беха. Дукха хIама дац оаха шугара дехар: могаш–маьрша хилари, яа–мала хIама йоацаш ца дитари мара.
Иштта дуIа деш волча цIай–сага дикка низ бола чIоагIа оаз ерригача ГIалгIайчен лоамашка а дIахозаш екаш я аьнна хеталора. Цул совгIа, ше а вар из, моллагIа вола лоамаро а воацаш, дикка ха яьнна вале а, белггала нийса дегI–кеп йолаш, наьха безам тIабода куц–сибат долаш вола саг.
ХIаьта ший бе боаллаш болча чаьме чура чопаш беш дола масхам кIеззига лаьтта IотIа а дохийташ, «Амин» аларца цо чакхдаьккхар ше деш дола дуIа.
– Очио, очио! – аьлар цунна тIехьашка лаьттачар.
ТIаккха царгахьа юха а вийрза, ший тоъал низ болча оазаца цIай–саго а аьлар:
«Очио! Очио! Амин! Амин!»
Цул тIехьагIа шоаш МаьтцIелана лаьрхIа доаладаь жа доаде болабелар лоамарой. ХIаьта цар таьрахь кховзткъанега кхоачаш дар».
– Аьъ, из фуд? Иззал жа доадеш бола нах–м вIалла а къе хила йиш ма яц, – аьнна, хетадала доагIа уж тIеххьара мугIараш Iодийшача наха. ХIаьта укхаза а цул хьалха а автора дика гойт из гIулакх лоамароша шоаш бIаьхий хиларах а ца леладеш, шоаш МаьтцIелас къелах а, моцалах а, балех а боахаргба яхаш деш хинналга, хIана аьлча, авторо белгалдеча тайпара, уж боадоне доахка «лоаман бераш» чIоагIа тешаш да моллагIча саго шоашка аьнначох, масала, духхьал жинаша а тIехь сага вахар белгалде йиш хиларах. ХIаьта уж геттара чIоагIа теш «ше лаьрхIа шера цкъа сагIа доаккхаш воаца саг МаьтцIелана чIоагIа гоама хиларах». Иштта говза язычески а бусалба а дин викалаша шоаш Iехабараш шоай юххера устагIа а бежан а де кийча ба цар диканга дог доахаш бола лоамарой.
Цул а совгIа, вай зенза дисац ший дуIа чакхдоалача хана цIай–саго ший дуIа язычески а, бусалба а Iаьдалах «Очио! Очио! Амин! Амин!» аьнна дIадерзадеш хилар. ХIаьта дуIа деча хана цо леладер а дикка ший тайпара да – бусалба динах доагIача къулбехьа а доацаш, малхбоаленгахьа дIа а вийрза, малха тIера вIалла бIарг а ца боаккхаш, кий а Iояьккха, бе боалаш хIанз а чопаш беш долча масхама чами а болаш, МаьтцIелага а Даьлага а цхьатарра кхайкаш ва из. Из да авторо цу ханара баьде лоамарой дуккха тайп–тайпарча дина викалех тешаш а, царна массанена гIулакх деш а хинналга белгалдар, вешта аьлча, дуккхача баьдеча лоамарошта юкъе шерра дIаяьржа хинна дин синкретизм гойталга.
ДIахо а цу цIай–сага къаьгга дола сурт–сибат гойта лаьрхIа волча автора язду:
«Лоацца аьлча, из вар лакхача дегIара, кховзткъанел а дукхагIа шераш а хургдола, хIаьта а ший дегI–кеп нийса леладеш вола саг. Къамаьл деча хана а, вешта а геттара кура хьалъайбаь хулар цун корта, дикка хоза а, чIоагIа а яр цун оаз. ХIаьта а эггара белгаладолаш лархIа доагIар цун бIаргаш. Дукха чIоагIа доагаш деце а, моллагIа волча сагах чаккх са доагIаш санна хеталора царна. Бос баха, дуккха а шувнаш тIадола юхь, йIаьха кIай, нийса тесса модж, мекхаш, йитIкъа юкъ – цу дерригне а дика тешал дора из моллагIа вола саг а воацаш, ший мах бовзаш а, наха чIоагIа лоархIаш а саг хиларах. Из бахьан долаш вIалла шеко а йоацаш хеталора из саг хIанз а сердалонга баланза болча лоамарой цIай–саг хиларал совгIа, геттара маькара болча египтяний дин викал хила а тарлургдолаш волга».
Вайна ма гарра, белгалде доагIа МаьтцIеле цIай дездеча хана шийна дайначох а, хезачох а, кхы а дуккхабараш санна, автор ше а дикка дог айденна волга:
«ЦIай–саго деш дола дуIа чакхдаьлча тха массане а дикка дог айделар, хIана аьлча, цо ший дуIаца мел дийха дика хIама кхоачашхургда, дунен тIа во, зуламе, ийрча мел дола хIама дайна дIадаргда аьнна хийтар тхона. Укхаза текъа лаьрхIа хьадоагIача хана тхо дерригаш а к1аьдденна, цхьацца бала болаш, могашал дика йоацаш хиннадале, МаьтцIелана лаьрхIа оаха дуккха даъа–мала хIама дарах, из бахьан долаш дуккха хало ларах, из хиннав моттар тхоца къахетаме, дерригача балех тхо даьхар. Сакъердаме а, дог айденна а хила вагIаций тIаккха? Цу хана тхона дицденнадар деррига дунен балаш, йицъеннаяр хIара сага а дег тIа латташ йола тайп–тайпара саготонаш. Тхона моттар цамогаш вар цо верзвергва аьнна, къе а, миска а мел волчун дог тедергда, аьттув боаккхаргба аьнна. Из бахьан долаш гоннахьа хьахозаш дар беррига а нах дог айденна, сакъердаме белаш, бегаш беш хилар. ХIаьта маьхкараша–м МаьтцIелана лаьрхIа дола геттара къаьнара иллеш а доахар. Уж иллеш геттара къаьна хиларах, мелла чIоагIа со цар дешай маIан кхетаде велча а, кхеталуш дацар».
Х1та цу хана иштта наьха дегаш гIаддаха хилар кхы а чIоагIагIа белгалде дагаволча авторо циггача белгалду нах гIадбахарах гIаддахача санна дола царна гонахьа Iалам а:
«ВорхI сахьат дала гаргга йолча хана беррига а текъа баьхка хинна лоамарой цIаберза лаьрхIа шоай хIамаш гулъе айттар. Цхьабараш говрашта нувраш, вожаш вирабIарзаш тIа талсаш тIатахка айттар уж. ХIаьта шоашта талсаш тIатохкача хана цу гIулакха дукха раьза йоацаш Iехаш яр вирабIарзаш. Малх дикка чубиза болабеннабар. Маьтлоаман гонахьарча аренашка а, цу лоама лохенашкара а хьалъайлуш латтар дото а дошо а бесса йолча маьлха зIанарех лепаш йола Iи. ХIаьта чубузаш латтача маьлха йIаьхача, дошоча зIанараша бокъонца дошо бесса даьхадар тхона гонахьара лоаман довкъаш, хьу, деррига Iалам. Из бахьан долаш из гIаддаха делаш санна хеталора. Цу тайпара дог айденна бар хIанз цIай чакх а даьнна, шоай цIабаха кийчлуш бола лоамарой а».
Вайна ма гарра, ший произведене тIа Базоркин Асланбека гойташ дола цIай–сага а, цун гонахьарча дуккхача наьха а, Iалама а сурт–сибаташ дикка лакхача говзалца дехка а, цо мел дувцар цу замах дикка типични хиларах тешавеш а да. ХIаьта а из шедар дийцачул тIехьагIа, автор белгалдаккханза Iелац цIайсагагара пурам а дийха шеи, ший новкъостийи МаьтцIеле элгаца чухьажа бахарах, цигача шоашта геттара дуккха дулхи, тайп–тайпара юа–мола хIамаши бIаргайоврах.
Сенна улаш да ер селлара дукха дулх укхаза, аьнна, шийга хаьттача, хьалха мийннача масхамо дикка корта бIогора боалабаь волча цIай–саго оал из МаьтцIелена шийна лаьрхIа да, аьнна. Иштта говза гучадоаккх Базоркин Асланбека цу «дин викала» бокъонцара юхь–сибат. Из да цигача гулбеннача баьдеча, дешар а йоазув а фуд ца ховш болча наха мотташ дар а доацаш, из саг «чухьнахьара» гойташ дола юхь–сибат, хIаьта цо гойт из цIай–саг а, цун тара мел вар а, чIоагIа хIилла йолаш, геттара говза нах Iехабеш, цар хьакъах бахаш хилар, цу тайпара нах, хьаьнала къахьегамхой кхы а кIалбитарал совгIа, цхьанна сага а де новкъостал доацаш болга.
ХIаьта цIаькха а яхар мо из ший уйла кхыча наха гучаяьккха лаьрхIача авторо ший произведени чакхйоаллача хана цунна юкъедоаладу цхьаькха а шийна «нахагара хезад» аьнна белгалдаь дола лоаца дувцар. ХIаьта из шийна маца а, мича а, хьангара хезад белгалде лаьрхIача авторо вайна дувц из Маьтлоам тIара цIай чакх а даьнна шоашца цхьана цIавоагIача «цхьан лоамарочо дуккхача лоамарошта» дувцаш хезад яхаш.
ХIаьта авторо из цун цIерах дIадоладу:
– ХIанз аз шоана дувцаргда мишта тувлавир сойи, са воIи йилбазаша, – йоахар цхьан лоамарочо шийца Маьтлоам тIа хиннача цIейна юкъе шийца цхьана дакъалоацаш хинначарга.
– Соахка Iай венна дIавеллача сай воIаца вордах ши вирабIарз а дежа хьунагIа вахар со. КIоарга лоа а уллаш, хьадийлача бIаргашта хIама ца гойташ хьекхаш геттара шийла, бирса мух а болаш ди дар из. ХIаьта а геттара хала, дукха къахьийга цу ворда тIа ма хожжа дахча а даьккха, укх вай долхача новкъа гIолла цIадоагIаш дар тхо. ЦIаьхха, вIалла дага а доацаш, дикка оамалца, гIулакхаца, эзделаца волаш хьалкхийнача, сона цIаккха а духьале янза волча воIо йоах сога: «ХIанз МаьтцIела фу деш ва хьажа гIоргва со!» Аз гIоргвац, Iовдал–м вац хьо укх са дайнача, селлар чIоагIа мух а болаш, шийлача хана цигача ваха, жинаша толхавергва хьо, яьххашехьа, вIалла сога ладувгIача хиланзар са воI. Дувцалга доацаш цецваьлар со цу гIулакхах. ХIаьта из–м ше яьхачун тIера валанзар – аз хьалаьцача а вIалла Iе тиганзар.
– ТIаккха–м де хIама дац, цхьабакъда, аз яхар а ца деш хьо цигача воде, кхы цIа ма веллахь!, – аьлар аз цунга. ХIаьта из ший кий керта тIара Iо а яьккха, новкъа юккъе дIаэттар… Сона–м ма моттарий из кастта сона тIехьакхувргва аьнна. ХIаьта шеддар а кхыча тайпара хилар…
– ЦIена бакъдолаш жинаша дог толхадаь хиннад цун! – аьнна, ший дош юкъедоаладир цхьан лоамарочо.
ХIаьта хьалхарча лоамарочо дIахо а дийцар:
– Со цIавеча геттара сиха тIаэттар баьде, шийла бийса. Из, сай воI, хIанз а цIаверзанза хиларах цунна фу хургда–хьогI аьнна чIоагIа кхераваларах аз цу сайрийна хиннар дIадийцар сай лоалахошта. ТIаккха сои, са лоалахой Мовсари Iаьлеи, тхо кхоъ дахар из лаха аьнна. Дуккха никъ баьбале а, сов баьде хиларах МаьтцIела элгац латтача Маьтлоам тIа хьалтIадовла лоархIаданзар тхо. ХIаьта, кхоана Iуйранна кхы а нах оарцIагIа а баьха, из лаха арадаргда вай, аьнна цIадийрзар тхо. Циггача тха цIагIарчар кхаа баьккхар тхога из цIавийрзав аьнна. ХIаьта оаха фу дайра хьона цигача хаьттача, тхога цхьаккха хIама а хьаала тиганзар са воIо. ХIаьта а цул тIехьагIа, тхо цхьаь дисача, цо сона дийцар ше Iоветталушшехьа а, МаьтцIеле элгац дагIача кхачарах. Са цIаверза безам боллашшехьа, йоахар цо, цхьан вIалла хьанад а ца ховча, кулгаша хьалаувзар со цу лоам тIа урагIа…
– Яаллахь, из ма доккха хIама да! – ийккхар тIаккха цу ханналца къамаьла юкъе а лелхаш цунга ладувгIаш хиннача лоамарошка. – Фу хиннад–те цунна цигача дайнар?
– Кхы белгала долаш хIама дувцанзар сона са воIо. Духхьал воча жинаша массанахьа гIолла шоашта болча тоама дIай–хьай а текхаваь хьахийцавар–кх. Iуйрийна денз сарралца детталуш дар цун деррига дегI. Оаха тхоай цIагIа мел йоккха цIи ювзарах, кетараш тIаяьхкарах хIама хулаш дацар, цу бус цун дегIа чудесса во жинаш цунцара дIакъаста ловш дацар. ХIаьта цунна дарба де аьнна молла вийхар аз. Цо цунна КъорIа дийшар, хIаьта а цох хIама хиланзар. ТIаккха са веший воIо цунна дарба де аьнна Наьсарера воалавир цхьа къаьда. Кхаь ден– кхаь бус тхацига хилар из. Цунна тIа дуккха жайний листаш йоагайир цо, са воIа кер чу царех бувлаш бола кIур чу а бетташ. Из бахьан долаш геттара кхы а кIалвисар са воI. ДиълагIча дийнахьа велар из. ТIаккха моллас йоахар геттара дукха во жинаш дессадар хьа воIа кер чу, из бахьан долаш уж дIалахка цхьаннена а маганзар, духхьал Макка, хьажий цIагIа, вахаро мара мукъавоаккхаргвацар из цу лазарах.
– Иштта венна дIаваьлар са воI, – аьлар лоамарочо доккха са а даьккха. ТIаккха цу ханналца цунга ладувгIаш хиннараш а болабелар воча а дикача а жинех шоашта мел хезар дувца».
Лоацца аьлча, авторо ший произведенена юкъедоаладаьча цIай а дездаь цIавоагIача лоамарочун дувцаро вайна дика гойт МаьтцIеле цIай дездарах наха хьабоалаш хинна «пайда». Ший тайпара МаьтцIели лархIа дагахьа цунна дегIа элгац долча зерате ваха зIамига саг кастта чIоагIа цамогаш хул, цул тIехьагIа ла. Цу тайпара Базоркин Асланбека вайна хьалхашка оттаду дикка унзара, садукъаш дола сурташ: ший даьй Iаьдалах дIахо а ваха–лела дагахиларах – язычески дина МаьтцIелен дегIача элгаца бIаргтоха вахарах – венна дIавоал кхийна, нийсвенна зIамига саг. ХIаьта цунна дарба де аьнна бийхача дукха ха йоаццаш лоамарошта юкъе шерра дIабаржа болабеннача бусалба дина викалий а цунна де новкъостал хилац, из кхы а дукхагIа кIалвитар мара.
Белгалде доагIаш да из дувцар дувцача хана лоамарочо ше а, цун гонахьарча наха а цу бус цу зIамигача сага хиннача хIаманна массехказза жинаш бехкедар, уж бокъонца долаш хиларах а, цар моллагIча сага вахар толхаде, эргадаккха йиш хиларах уж массаварг а тешаш хилар. ХIаьта цар уж дешаш ма дарра ший произведенена юкъедоаладарца авторо вайна хьагойт мел лоха ба цар сакхетам.
Цул а совгIа, геттара чIоагIача иронеца авторо белгалдаьд цу зIамигача сага дарба де аьнна лаьрхIа Наьсарера воалаваьча цхьан «дарбанхочо» кхаь ден, кхаь бус цхьа каьхата листаш а йоагаеш, цар кIур цун кер чу беттар, из бахьан долаш из зIамига саг кхы а дукхагIа кIалвиссар. Кхы а чIоагIагIча иронеца, бокъонцарча сарказмаца, белгалду автора из зIамига саг венначул тIехьагIа цо аьннар: «Макка, хьажий цIагIа вахаро мара воаккхаргвацар из цу лазарах» яха дешаш. ВIалла шеко йоацаш уж дешаш дIахезачунна дег чу йосс цхьа уйла: «Мишта ваха тарлургдар селлар низах кIалвисача сага Макка?»
Иша вай хIанз белгалде йиш йолаш да Базоркин Асланбека язъяьча цу говзамеча произведене кертера идея масса а бес–бессара йола харцонаш бокъонца яьшхара, цхьатарра цхьаболча язычески а бусалба дин викалий хIилла, харцо гучаяккхара тIахьожаяь йолга. Дуккхача гIалгIай а хIирий а лоамароша МаьтцIели лоархIаш, цунна лаьрхIа а гIулакхаш деш хилар дувца дIаволавенача автора ший произведене тIа къаьстта дика гучадоаккх язычески а бусалба а дин викалаша боадоне, хала боахка лоамарой кхы а халагIча хьал тIа оттабеш хинналга, дар а доацар а дувцаш уж говза Iехабеш, цар хьоцарах уж кхы а бIаьхий хулаш хинналга. Масала, гIалгIайи хIирийи лоамарой «езача» моттигашка ахар дувца аьнна дIаволавеннача автора ше дIахо мел дувц кхы а кIоаргагIа доашх из гIулакх духхьал баьдечеи кIалбисачеи нахагара хIамилг йоаккхилга мара ца хилар, хIана аьлча, цу замах шерра баьржа хиннача язычески а бусалба а дин а викалаша шоашкара хьехам эца, гIо–новкъостал деха аьнна зерате ухача мискача наха дIаде а дIадала а хIама хилац, духхьал дар а доацар а дийца уж Iехабар мара. ХIаьта уж иштта говза Iехабарах а дикка «фос» йож царна.
Цхьабакъда, иштта говза тайп–тайпарча дина викалий хьехама а, гIулакхий а бокъонцара чулоацам гуча а боаккхаш авторо ший произведене тIа чакхйоаккхаш йола уйла, хетарах, кхы а лоархIамегIа я. Цхьанна а дина викал вац е леш воаллача зIамигача сага а, е берригача наха а де новкъостал долаш яха уйла гучаяьккхарал совгIа, авторо ший халкъ тIадех замах тIехьадиса гIулакхаш дIа а тайса, хьаькъалга, дешарга, сердалонга дерза. Лоацца аьлча, дикка кIоарга антиклерикальни чулоацам болаш хиларал совгIа, лоамарой боадонах мукъабаларга, сердалонга, дешарга тIабехаш я из произведени.
Цу тайпара хIанз вай белгалде йиш йолаш да Базоркин Асланбек фу дог–уйла, мел лакха сакхетам болаш саг хиннав, мел лакха хиннай цун йоазонхочун говзал. Вай лакхе мел дийцачо дика гойт вайна цхьаццаболча викалаша лелаеш йола хIилла гучаяккха лаьрхIа цо дикка къахьийгалга, цу даькъе цун дика аьттув баьнналга. Из новкъа дале а, белгалдаккха доагIа, хIанз а вай литературана юкъе дукха да ала йиш йоацаш да цо санна вай халкъа тайп–тайпарча викалий сурт–сибат а, оамалаш а, психологи а дика, кIоарга гойташ, наьха дегашка геттара атта дувшаш дола йоазонаш.
Из шеддар иштта дале а, вай хIанз а бокъонца жоп даланза дисад воаш лакхе воашта хьалхашка оттадаь кхы а массехк хаттар. ХIаьта царех цхьаннена хаьдда жоп луш хилча вай цIаькха а белгалданза далац ше дагалаьца йола уйла бокъонца художественни хьисапе наха йовзийта лаьрхIа волча авторо дуккха а дукха къахьийгалга, вай лакхе белгалъяьчарел совгIа, кхы а дуккхача художественни приемех цо дика пайда ийцалга. ХIаьта царех керттерчарех цаI лархIа йоагIа из ший произведени язъяьча хана автора оттаяь йола ший керттера уйлаш белгалъяхара дика аьттув боалийташ йола сюжети композиции.
Ала доагIа, цу произведене сюжети композиции Базоркин Асланбека дикка лакхача говзалца оттаяь хилара дуккха а дукха тешалаш корадоагIа вайна цу тIа авторо дувцачунна дикка теркам а беш, из произведени Iойийшача. Масала, цкъа дале, цу ший произведенена Базоркин Асланбека говзаме юкъедихьад вай лакхе дийца, тIаккха, вайна ма гарра, духхьал царех хIарадар кхычарех къаьстта ше хьаийцача а, лаьрххIа ший сюжет а йолаш, бокъонца язъяь чакхъяьннача бIарччача зIамигача произведене санна ши–ший боккха чулоацам болаш, уж шийна кхыча нахагара хезад яхаш автора белгалдеш дале а, дикка лоаца автора ший керттера уйла гучайоаккхаш дола кхо дувцар. Цул а совгIа, автора дика вIаштIехьдаьннад иштта лакха лоархIам болча цу лоаццача дувцарий сюжеташ а дикка говзаме шойла вIаши ювза, уж сюжеташ, из бокъонца хила доаггIача тайпара, аргI–аргIагIа хургйолаш ший произведене тIа дIанийсъе, хIана аьлча, бIарчча из произведени Iоешача хана вайна къаьстта дика гучадоал царех хIаране шийла хьалха дийцар диц а ца деш, ма хулла автор дувца гIерташ дар кхы а кIоаргделга, вахара бакъдолчох хьалдувзалга.
ХIаьта уж кхо дувцар шойла иштта дика вIаший дувзарал совгIа, вай лакхе ма аллара, ший произведенен маIан кхы а кIоаргде, цунна юкъе ший геттара дагара йола керд–керда уйлаш, керда сурташ тIатоха, цу тайпара вахара бакъдолчох из хьалйиза дика вIаштIехьдаьннад автора, цо цунна юкъе цу наькъах ше мел зийнача хIамаех, вешта аьлча, нахах а, цар дикача а воча а гIулакхех, бес–бесара долча Iаламах а ший дог–уйла гойташ хиларах.
Лоацца аьлча, цу наькъах шийна мел дайначун – наьха а, Iалама а говзаме дехка сурташи, царех йола ший уйлаши, хIаьта нахагара хезад аьнна цо юкъедоаладаь кхо дувцари – уж шеддар а автора дикка лакхача говзалца вIаши дийзад сийлахь–доккхача эрсий литературе цу хана къаьстта шера яьржа хиннача путешествей формах боккха пайда а эцаш. Вешта аьлча, вай лакхе мел дийцар ший произведенена говзаме юкъелоацаш йола сквозной сюжет хьакхоллара Базоркин Асланбека дика новкъостал даьд цунна цу замах путешествей формах язъяь араяьнна дуккхача лакхара сакхетам болча эрсий йоазонхой произведенеш дика йовзаш а езаш а хиларо.
Белгалде доагIаш да цхьаькха а – ший произведенена юкъедоаладаь кхо дувцар кхыча наха дийцад аьнна белгалдаь дале а, цу ерригача произведенена юкъе гIолла, цун юххьанца денз чаккхенга кхаччалца, из къаьстта дика гучахьа деце а, хIаьта а белгалдаккха дукха хала доацаш, вайна дикка хоалуш да автора ший сурт–сибат, цун дог–уйла, сакхетам. Лоацца аьлча, цу произведене тIа дувцаш мел дола дикадар а водар а вайна бIаргагу автора бIаргашца. ХIаьта автор ше а дикка хоалу вайна тайп–тайпарча, цун дог делаш йолча а, дог делхаш йолча а хана.
Масала, геттара дог айденна ва из шийна гонахьара нах белаш, доггIоздаьнна болча хана, хIаьта геттара дог делхаш ва из къахьегамхой бала зийча, ший халкъа тIалаттача Iаьржача деноех дувцача хана. Уж тешалаш хилар бахьан долаш вай хIанз белгалде йиш йолаш да цу произведенен юкъе дукха а турпалаш вайна бIаргагой а, цу ерригача произведенен юкъе керттерча турпалех цаI волаш чакхвоалар автор ше волга. Къаьстта цунна гучох а хозачох а дувзаденна а, дегIаухаш а да цу произведене сюжет. Лоацца аьлча, цу произведене сюжет из ма доаггIа сиха, сакъердаме дегIадар керттерча даькъе дувзаденна да из никъ беча хана автора хезачунцеи бIаргадайначунцеи, цул а совгIа цу дерригнех а, из лоацца дале а, цо ший дог–уйла гойтарца.
ХIаьта из бахьан долаш уккхаза ца эттача далац цхьаькха цхьа хаттар: фу бахьан хиннад–те авторо цу ший произведенена юкъедоаладаь уж кхо дувцар мича а, маца а, хьангара а хезад аьнна лаьрххIа белгалдар?
Ала доагIа, духхьал цу новкъа шийх беттабеннача тайп–тайпарча наха дувцаш хезар, цигача бIаргадайнар ма дарра дIаяздаьр мара вац ше аьнна белгалдарца, вешта аьлча, «Петербургера Москве вахар» яьхача А.Н.Радищева произведене тIа санна, цу тайпара дика говзаме художественни прием юкъейоалаярца, автора, цкъа–дале, дика вIаштIехьадаьннад цу замах ший мехка доаллаш хинна деррига а хIама бокъонца документальни хьисапе гойта, шозлагIа–дале, духхьал из деррига юстарара зийна теш мара вац ше аьнна хетийташ тIалаттача балаша а боадоно а кIалбита боахкача лоамарой хьал–таро а, лохара сакхетам а шоаш уж ма дарра дуккхача наха дIадовзийта. Масала, А.Н.Радищевс а, иштта кхыча а эрсий йоазонхоша санна, из говзаме художественни прием юкъейоалаярца, цу лакха сакхетам болаш хиннача эрсий йоазонхой а санна, Базоркин Асланбека дика вIаштIехьдаьннад паччахьа цензурас духьале ергйоацаш цу замах берригача Россе мехка эрсий меттала йоазонаш мел дешачарна геттара хала, боадоне, Iазапе доаллача ший халкъах ма дарра дола бакъдар гойта а дIадовзийта а.
Цу йпара, вай хIанз белгалде йиш йолаш да боккхача лоархIаме дола цхьаькха цхьа хIама а – нагахьа санна цу замах йоккха опыти, гуманистически традицеши йола сийлахь–доккха эрсий литература хиннадецаре, Базоркин Асланбека из дика дайзадецаре, цул совгIа из геттара чIоагIа дукха дийзадецаре, цу хана эрсий меттала яздаь арадаьнна йоазонаш дешаш дуккха а нах хиннабецаре, хетарах, автора из произведени язъе вIалла дага а дохаргдацар, хIаьта нагахьа санна цо из язъяь хилча а, из кепатеха араяьнна хургьяцар.
Лоацца аьлча, Базоркин Асланбека из дикка боккхача лоархIаме йола произведени язъе карагIдаргдацар цунна цу замах сийлахь–доккхача эрсий литературана юкъе шерра яьржа хинна путешествей жанрах язъяь тоъал дукха произведенеш дика йовзаши, дукха езаши хиннаецаре. Ма дарра ший зIамигача халкъа вахари, тайп–тайпарча лоамарой сакхетами, оамалаши, психологии бокъонца художественни хьисапе кIоарга тахка автора къаьстта дика гIо–новкъостал даьд цунна, ц1аькхаза а белгалдергда вай, «Петербургера Москве вахар» яха А.Н.Радищева повесть йовзаш а, геттара чIоагIа езаш а хиларо.
Ший говзамеча произведене тIа А.Н.Радищевс санна, Базоркин Асланбека бокъонца художественни хьисапе сурт–сибат а дуллаш ма дарра гойт паччахьа администрацеси, моттигерча бIаьхийча нахеи, тайп–тайпарча дин викалаши боадонеи, Iазапеи доалладаьча ший халкъа вахарах дола къахьа бакъдар. ХIаьта вай лакхе мел дийцар ларде ийцача вай дика таро хул Базоркин Асланбека эрсий меттала язъяь из произведени малагIча методах язъяь я аьнна хаттар оттаде а, цунна доагIаш дола жоп дала а. Лоацца аьлча, вай лакхе дийцачо тешал ду вай ювцаш йола произведени цу замах эрсий меттала дегIада доладеннача гIалгIай литература бокъонца реалистически метода ларда тIа язъяь хиларах.
Цул а совгIа, ХIХ бIаьшерен 70–ча шерашка Базоркин Асланбека язъяьча цу говзамеча произведене тIа дикка зе йиш йолаш я хIаьта мара эрсий литературе а чIоагIъяла йолаяланза хиннача критически реализма метода дуккха элементаши белгалонаши. Масала, паччахьа цензурас башха дукха зувргдоацаш бокъонца художественни хьисапе ший зIамигача халкъа вахарах дола къахьа бакъдар наха шерра дIадовзийтарал совгIа, автора дика карагIдаьннад лоамарошта юкъера боадо, дин фанатизм дIаяккхара шерра нах оарцагIбаха а. Лоацца аьлча, ший халкъа тIера боадо дIа а яьнна кхоанара сийрда ди цунна гуш хиннад доккхача эрсий халкъаца доттагIал, вошал кхы а чIоагIдарца, цун гуманистически культурах, хьалхарча техниках, Iилмах, говзалах шерра пайда эцарца.
ХIанз а тIехьа нийслуш хул моллагIйолча говзамеча литературни произведене тIа эггара керттера дар из произведени язъяь наьна мотт ба оалаш бола нах. ВIалла шеко е йоагIаш хIама дац цу тIа бувцаш бола наьна мотт хIара говзамеча произведене эггара керттерчарах еце а, дикка лоархIамеча белгалонех цаI йолга. ХIаьта цу замах ший халкъа меттала дешар – йоазув доацаш хиларах Базоркин Асланбека «Лоамарой зерате ахар» яха ший произведени язъяьй моллагIча саго а атта кхетабергболча цIенача эрсий меттала, бокъонца хIара деша чам а бос а дика бовзаш, поэто ма аллара, царех хIарадар хьаьста, лувчадаь, ши–ший метте дужадеш, бувцача наьха а Iалама а бес–бесара сурт–сибат гойташ. Иштта цIенача эрсий меттала, бокъонца дуккхача наьха а Iалама а сурт–сибат гойташ из говзаме произведени язъе автора дика вIаштIехьадаьлар, цкъа–дале, цо бера хана денз боккхача безамца эрсий дешар–йоазув Iомадаь хиларах, шозлагIа–дале, цунна цу ханара эрсий прогрессивни литература дика довзаши дезаши хиларах. Цул а совгIа, Базоркин Асланбека ший произведени цIенача эрсий меттала язъяр дар цо ший халкъа меттел, ерригача йоккхача Россе а воI ше лоархIаш хилар. Иштта ший шоллагIбола наьна мотт лоархIаш хиннаб цо эрсий меттах.
Иштта эрсий дешар–йоазув дика довзаши, дукха дезаши, шоаех ерригача Россе къонгаш лоархIаши, шоай шоллагIча наьна метта санна эрсий метта сий деши, цу замах эрсий меттала шоай Iилман а, публицистически а, литературни а йоазонаш де болабенна хиннаб Кавказерча халкъех бола кхыбола нах а, масала, черсий – Бекмурза Пачеви, Шора Ногмови, хIирий – Григорий Цаколови, Коста Хетагурови, дуккха кхыбараш.
Юххера а вай белгалде доагIаш да Базоркин Асланбека ХIХ бIаьшера 70–г1ча шерашка даь из говзаме литературни йоазув шийна тIехьа йоагIаш йола тIехьале йоацаш диса доацалга. Масала, шоай говзаме йоазонаш деча хана цох дикка боккха пайда эцаш хиннаб Октябрски революци яьлалехьа а, граждански тIема хана а эрсий меттала дола гIалгIай литература дегIадоаладе лаьрхIа къахьийгачар. Из къаьгга бакъдеш я Октябрски революци яьнначул тIехьагIа, вешта аьлча, ХХ–г1а б1аьшаре д1айолалуш эрсий меттала Базоркин Бунухой Асланбека вошас – ИбраьхIима, Гойгов Iаддал–Хьамида, Долтмурзиев Султана, Ахриев Ислама, Мурзабеков Османа, Альдиев Султана, иштта дуккха а кхычар а язъяь произведенеш. Уж массавар а хиннав Базоркин Асланбекеи, Ахриев ЧхьагIаси, Долгиев Аьдалгиреи, Мурзабеков Османеи советий Iаьдал далалехьа мел язъяь произведенеш дика йовзаши, дукха езаши.


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru