новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  2 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 124 (9645) среда, 12 октября 2005 года

Успеем и отсеяться и подсолнечник убрать

(Ваьча хана денз 155 шу дизарга)
Главный специалист отдела земледелия Минсельхоза Магомед Цуров является уполномоченным в Сунженском районе на период озимого сева и уборки второго урожая.
Сразу же по прибытии Магомеда из ГУП «Троицкое» с сева, который приостановлен здесь из-за дождя, наш корреспондент взял у него интервью.
- Магомед, так как в течение всего лета вы были, скажем так, в долгой командировке на уборке озимых зерновых, а сегодня находитесь на озимом севе и уборке второго урожая, думаю, что хорошо осведомлены о ситуации, сложившейся на данный момент на полях Сунженского района и, в частности, на севе «Троицкого»?
- Как вы правильно подметили, как уполномоченный от Минсельхоза, я ежедневно бывал на жатве хлебов, а сегодня до конца сева и уборки второго урожая нахожусь на полях, за исключением дождливых дней. Конечно же, знаю ситуацию, складывающуюся на полях.
Что касается ГУП «Троицкое», я часа два тому назад был на севе в этом хозяйстве, где из-за дождя должны были, к сожалению, прекратить все полевые работы, которые здесь шли с нарастающим темпом.
На сегодняшний день в хозяйстве посеяно около 300 гектаров из 700 намеченных. Сев произведен на соответствующем уровне. Семена хорошей кондиции, полностью протравленные.
Добавим, что семена пшеницы из собственного урожая «Троицкого», а вот семена ячменя пришлось приобрести из семеноводческого ГУП «Нестеровское», чтобы обновить сорт.
- Магомед, на календаре первая декада октября, начало которой выдалась дождливой. Неизвестно, когда можно будет вывести посевные агрегаты в поле. Между тем время бежит быстро, 20 октября, - срок оптимального завершения сева приближается.
Как вы думаете, сумеют ли в хозяйстве справиться с севом озимых до этого времени?
- Директором ГУП Магомедгиреем Гайсановым сначала планировалось как можно быстрее завершить пахоту и предпосевную обработку почву. Поэтому вся имеющаяся техника, вернее, трактора с плугами, дисками и боронами, была полностью переброшена именно на пахоту. А тут еще одновременно шла заготовка кукурузного силоса, где позарез нужны были трактора. Как известно, сельхозтехники не хватает хозяйствам, из-за чего, разумеется, и на севе, и на пахоте, и на других работах возникают проблемы.
Коль мы коснулись пахоты и предпосевной обработки - дискования и боронования, скажем, что в хозяйстве подготовлено свыше 600 гектаров земли. Из них без малого на трехстах гектарах семена озимых уже заделаны. И это, заметим, двумя сеялками, которые, как я отметил, из-за переброски большинства тракторов на пахоту, было сделано Магомедгиреем Гайсановым с целью быстрого завершения пахоты, задействованных на севе чуть позже, чем в соседних хозяйствах.
Если двумя посевными агрегатами, управляемыми опытными, знающими великолепно свое дело механизаторами Мовлди Мажиевым и его сыном Али, ежедневно в среднем засевают по 45-50 гектаров при норме 30, нетрудно подсчитать, сколько рабочих дней понадобится для полного отсева в «Троицком». Ну максимум, скажем, дней семь. Надеемся, что погожих рабочих дней в октябре будет намного больше.
Как специалист, считаю, что сев, завершенный до конца октября, правильный и качественный. Словом, с севом троицкие хлеборобы справятся без проблем.
- Магомед, вы сказали, что пахота и ее предпосевная обработка на стадии завершения. Не назовете ли имена механизаторов, занятых этим весьма нелегким делом?
- Пахотой заняты отец и сын Боевы, оба Александры, на тракторах К-700 и ДТ-75. А на дисковании и бороновании, другими словами – на предпосевной обработке заняты механизаторы из МТС «Ингушская» Магомед Мальсагов, Беслан Чаниев и Рамзан Барахоев, у каждого из которых по одному трактору «Беларусь». А вот на катке, равняющем после сева семян почву, работает гуповский механизатор Саид Оздоев.
Отметил бы, что своевременное привлечение сельхозтехники из МТС «Ингушская» намного ускорит форсирование сева озимых. Правда, это стоит денег хозяйству, но зато эти затраты будут оправданы.
Коли назвал механизаторов, не могу не отметить бригадира тракторно-полеводческой бригады Хасана Местоева, ветерана труда, который при необходимости сам берется за штурвал комбайна или другого агрегата и работает, что называется, засучив рукава.
Главный агроном Ваха Цукумов на самых ответственных участках, постоянно в движении, успевая на пахоту, сев и на уборку второго урожая.
- А вот из второго урожая что убирают в хозяйстве?
- Подсолнечник на 210-гектарном поле, где работают два комбайна отца и сына Боевых. Боевых – целая династия в хозяйстве, и все отличные механизаторы.
Во время уборки хлебов комбайнеров и всех, кто принимал участие в жатве, кормили прямо в поле различными мясными блюдами, вкусными супами и борщами, без индийского чая не обходился ни один обед и ужин.
Такое же кормление и сегодня.
Кормят досыта и бесплатно. Для отдыха и ночлега в стане созданы необходимые условия. Для желающих переночевать у себя дома в ст. Троицкой, от которой поля и бригадный стан, в том числе и тракторно-полеводческая бригада, находятся на расстоянии 18-20 километров на северо-восточном склоне Сунженского хребта, есть специальная машина, обслуживающая полеводов.

Ш. БАТАРБЕКОВ



БАЗОРКИН БУНУХОЙ АСЛАНБЕКА ВАХАРАХИ КХОЛЛАМАХИ

Малав из, Базоркин Асланбек? Мишта лархIа а, мел хам бе а дезаш да цо, цхьа бIаьи шовзткъеи пхийтта шу хьалха ваьча саго, эрсий меттала даь говзаме йоазонаш? Уж хаттараш да вай гIалгIай литература хьахилара а дегIадара а овлаш тоахкархошта дуккхача хана денз хьалхашка латтараш. ХIаьта цу хаттарашта ма доаггIа нийса жоп далара хIанз а дуккха къахьега дезаш да. Керттерча даькъе хьалаха а, тахка а дезаш да цу замах тайп–тайпарча изданешка эрсий меттала кепаетташ арадийнна цун говзаме йоазонаш. ХIаьта таханарча денна Базоркин Асланбека вахар а кхоллам а тахкара Iилманхоша даьр фуд аьлча, белгалдаккха доагIа хIанз а духхьал укх мугIарий авторои, И.А.Дахкильговси, Р.А.Чахкиеваси язъяьча лоацца цун кхолламах дувцаш йола цхьацца статьяш мара, кхы цу гIулакха хетабаь кепатеха арабаьнна цхьаь–цаI кIоарга монографически тохкам боацилга. Из бахьан долаш хIанз а тахканза да из фу дог–уйла йолаш, мел лакхара сакхетам болаш саг хиннав, мел лакхарча говзалца, малагIча художественни методаца язъяь я цо цу хана кепайийтта произведенеш, мел боккха пайда ийцаб цо ший йоазонаш деча хана шийна гIалгIай вахар а, гIалгIай багахбувцам а, эрсий халкъа литература а дика довзаш хиларах, мел боккха аьттув баьннаб цун эрсий меттала дегIада доладеннача гIалгIай литература лард йоллара, мел боккха пайда ийцаб цун йоазонех иштта эрсий меттала дегIада доладенна гIалгIай литература кхы дIахо а дегIадоаладе лаьрхIа къахьийгачар.
Ала доагIа, ма хулла нийсагIа цу хаттарашта жоп далар хIанз а атта гIулакх доацилга, хIана аьлча, вай лакхе ма аллара, Базоркин Асланбека вахар а кхоллам а тохкаш даь балхаш хIанз а геттара кIезига да. ХIаьта а керттерча даькъе цу хаттарашта жоп далара гIулакх дIадоладара лаьрхIа язъяьй авторо ер статья.
Белгалде доагIа, Петербургерча государственни исторически архива йолча тайп–тайпарча материалашта юкъе хIанз а долаш да Базоркин Бунухой Асланбека вахарах а, леларах а цхьацца дола архивни документаш. (Масала, фонд 14, опись 3, ед. хр. 16833, листаш 1–26.) Цар деча тешалах, Базоркин Асланбек ваь хиннав цул хьалха Эрсий–туркий тIем тIа дика денал гайтача, тIаккха Владикавказски округа подпоручик хиннача Базоркин Бунухой дезале 1850 шера. Теркалде деза, цул тIехьагIа Базоркин Бунухо Терско–лоамарой конно–иррегулярни полка чуйоагIаш хиннача гIалгIай дивизиона командир а эрсий паччахьа конвоя подполковник а хилар. 1871 шера 15 июне Асланбека дика дешаш чакхъяьккхай Ставропольски классически гимнази, хIаьта цу шера сентябрь бетта деша эттав Санкт–Петербургски университете физико–математически факультета естественни Iилмай отделене.
Дувцалга доацаш цу заманга диллача геттара боккха дешара а вахара а аьттув баьнна хиннаб Базоркин Асланбекеи, цунца цу университете деша ваьгIача Ахриев СаIдаллеи. ХIаьта а тахан вайна ца ховча бахьанах 1872 шера 10 октябре университетера дешар а дита, уж ши доттагIа деша ваха хиннав Черниговски губерне Нежин яхача городе хиннача князь Безбородко цIерах йолча лицее.
Иштта кIезига да таханарча денна Базоркин Бунухой Асланбека вахарах а леларах а вайна довзаш дар. ХIаьта цо эрсий меттала даьча говзамеча йоазонех а геттара дукха довз ала йиш йолаш дац.
Царех дукхагIдараш дIахо йодача хана лаха а тахка а дезаш да. Хетарах, тIаккха мара гучадаргдац цу йоазонхочун бокъонцара юхь–сибат. ХIаьта таханарча денна вайна довзаш Базоркин Асланбека яздаь кхоъ говзаме йоазув мара дац. Цар цIераш иштта я – «Лоамарой текъа ахар» («Кавказерча лоамароех йолча сведеней сборник». Тифлис, 1875, выпуск VIII, отдел II, оагIув 1–13), «Дукха ха йоаццаш хиннар» «Терек» яха газета, 1883, 16 февраль, № 20; 18 февраль, № 21, оагIув 2–3), «Нохчашка лелача ханара дагалувцамаш» («Терек» яха газета, 1883, 20 февраль, № 22, оагIув 1–2).
Царех эггара хьалхара говзаме йоазув Базоркин Асланбека хьакхолларах дувца вай эттача, белгалданза даргдац цун сюжета юкъе авторо бокъонца хинна, шийна бIаргадайна хIамаш юкъедоаладаь хинналга. Масала, 1873 шера Нежински лицее дешаш цхьа курс чакх а яьккха, ахкан каникулех салаIа цIавена хиннав Асланбек. ХIаьта июнь бетта из ваха хиннав лоамарча ГIалгIайченах бIаргтоха а салаIа а. Циггача цун кер чIоагIа тоха а балийтаб, из цец а ваьккхав лоамарча гIалгIаша геттара ширача заман, ма дарра аьлча, ший чулоацамах ах языческии, ах бусалбайи йола обряд Маьтлоам тIа дIахьош хилар бIаргайовро.
Ахкан каникулаш чакхъяьнначул тIехьагIа город Нежине юха а ваха, ший Даймехка шийна бIаргадайначеи, дувцаш хезачеи хIамай ларда тIа 1873 шера 15 октябре цо язъяь чакхъяьккхай «Лоамарой текъа ахар» яха говзаме произведени, тIаккха из кепатохийта дIаеннай Тифлисе цу хана арадувлаш хиннача «Кавказерча лоамароех йолча сведеней сборника» тIа.
Белгалде доагIаш да, 1871 шера, вешта аьлча, диъ шу хьалха, цу сборника тIа араяьннача Ахриев ЧхьагIас язъяьча «ГIалгIай деза денош» яхача этнографически очеркаца из произведени дикка бувзам болаш хилар. Цунна дола тешал лархIа мегаргдолаш да из очерк Базоркин Асланбека ше а лохе хьоаяь хилар. Цхьабакъда, Базоркин Асланбека язъяьр духхьал этнографически очерк а йоацаш, цун формага диллача дукхагIча даькъе ший халкъа вахарах а леларах а йола художественни произведени я.
Вайна дика ховш да Iилман–этнографически очеркай автораша наьха а вахара а говзаме сурт–сибат диллара дукха йоаккхо еш ца хилар. Цар дукхагIча даькъе тоъам бу Iилманца ма доаггIара хIама тахкарах, из наха дIадовзийтарах. ХIаьта говзаме сюжет а, композици а йолаш, наьха а, вахара а, Iалама а сурт–сибат а дуллаш дола йоазонаш говзамеча литературах лархIа доагIилга цхьанне а шеко е езаш хIама дац.
Белгалде доагIаш да цхьаькха а. Из говзаме произведени язъяьча хана Базоркин Асланбека дикка гойтар шийна ший халкъа культура йовзарал совгIа, цу замах хинна эрсий классически литература а дика довзаш а, дезаш а хилар. Масала, ший халкъа вахарах цо язъяь произведени, кертерча даькъе, ший формага диллача хоадолийташ я цун авторо цIихезача эрсий йоазонхочун А.Н.Радищева «Петербургера Москве вахар» яхача а, иштта цун тара йолча кхыча а повестех дикка боккха пайда ийцалга.
Сийлахь–воккхача эрсий йоазонхочо санна, шийх беттабеннача наьха а, вахара а, Iалама а сурт–сибат а гойташ, автора цу тIа дувц ше баьча наькъах, цу новкъа шийна бIарга мел дайначох, мел хезачох. Масала, говра тIа а вагIаш, шийца хьалхаваьнна цхьаькха саг а волаш, Буро т1ара волавенна, ДжIайрахьеи Бейнеи гIолла чакх а ваьнна, хIара шера июнь бетта ширача замай Iаьдалах гIалгIашеи хIирашеи Маьтлоам тIа «везача Маьцхала» лаьрхIа дола цIей дIахьоча ше вахар а, шийна дайнар а, хезар а дувц цу говзамеча йоазон тIа Базоркин Асланбека.
ХIаьта вайна тахан дика ховш да авторо «дувц» яха дош духхьал авторо цхьан хIамах е дуккхача хIамаех дувцалга мара белгалдеш доацилга. Цу хьаькъе вайна геттара боккхача лоархIаме да мишта, мел говза дувц авторо ше дувцаш дар. ХIаьта цу хаттара жоп дала эттача вайна хоалу Базоркин Асланбека даь йоазув Iилман историко–этнографически е краеведчески хьисапе хIама дувцаш йола очерк а йоацаш, ший тайпара сюжет а, оригинальни композици а йолаш бакъйола художественни произведени йолга. Цунна тешал ду йоазонхочо ший произведене тIа тайп–тайпарча наьха а, Iалама а сурт–сибаташ гойтаро а. Вешта аьлча, Базоркин Асланбека язъяьча произведене тIа къаьгга гуш я цун авторо деррига хIама художественни хьисапе зувш хинналга белгалдеш йола еррига керттера элементаш.
Масала, хьожаргда вай мишта, мел сурт гойташ дувц автора ДжIайрахье бода никъ шоаш дIаболабар:
«ХIанз а дикка баьде яр сона никъ хьеха аьнна араваьннача новкъостаца цхьана тхо ДжIайрахьа лоам тIа урагIа долалуча хана. Сийрда йолча хана а низтIкъа мара гуш хургдоаца, цаI мара доаца гIийла наькъа такилг, кастта, тхо лоама бухь тIа а кхачалехьа, бокъонца дайна дIадаьлар. ХIаьта а, гоннахьа селлара баьде яле а, тхо тIехьашкахьа, Къулбехьа, юхахьежача, тха бIаргашта, тIаьр юкъе санна, гуш яр геттара йоккха, вIалла доазун а дац–кх укхан аьнна хетадолийташ йола гаьне. Цхьаццанахьа тхона къоасталора тхоашта дуккхача хана денз йовзаш йола моттигаш, хIаьта дукхагIа йола моттигаш–м морхий кхолленаша бокъонца дIакъайлаяьхаяр. Сона никъ хьеха аьнна хьалхаваьннача новкъоста дувцачох, малх хьалбала хIанз а цхьа сахьат ах сахьат е кIеззига дукхагIа ха мара йиссаяьцар».
ХIаьта хIанз хьожаргда вай мел говзаме сурт дуллаш гойт авторо гIалгIай лоамче малх хьалкхетар:
«Iо а хайша, малх хьалбаларга хьежаш дагIар сои са новкъости. ВIалла доазув доацаш гаьна дагIаш да аьнна хетача лоаморой цIеноех гIаьтте сигала урагIа ухаш бола кIур кастта шерра дIай–хьай баржар. Бусса геттара сийрда доагаш хинна сигалара седкъий дикка баьддерзаш латтар.Iохайша дагIаш долча тхона каст–кастта наб тIагIертар. Из бахьан долаш кастта Iуйран шелал хоелар тхона.
ТIаккха кхы а чIоагIагIа тхоай тIакхуллаю ферташ тIаэзар оаха. ТIехь–тIехьагIа сийрдайоалаш латтар. ЦIаьхха морхашта а, дехка а юкъера хьалхагIа цаI, шиъ, тIаккха геттара дукха маьлха зIанараш гучаяьлар.
Тхо хьалгIайттар. Цул хьалхагIа геттара маьлхара хинна са новкъост кастта цIаьхха гIозваьлар. Сов гIадвахарах са кулг а теIадеш йоахар цо: «Воллах1ий, ма тамаш я ер! Еций ер тамаш?» Сихха ферташ белажаш тIара Iокхайсар оаха. Цу эггара хьалхарча маьлха зIанарий бокъонца чам баа а тха кхелехьа, тхона хьагучаяьлар хоза маьлха чарх. Цун кIай бесса йола цIе зIанараш кастта яьржаш, яьржаш ерригача арен тIа гIолла дIаяьржар.
Йоалаш–йоалаш кастта бокъонца сийрдаяьлар еррига аре а, цу тIа мел дар а. Тхо латтачара Iодолалуш да аьнна хеталуш дола зIамигача хиний такилгаш, дото бос лепаш сийрда а дувлаш, кхы а сихагIа лоам чура Iодейдар. Город Владикавказ, цунна гонахьара еррига юрташ хIанз белгалла сийрдаяьлар, дийнъелар, хьайра».
Вайна гуш ма хиллара, ший произведене эггара хьалхарча оагIонца автора вайна хьалхашка оттаду бес–бесара дола лоамарча ГIалгIайчен тамашне хозача Iалама сурт, хIаьта цу гIулакха тIехь ший дикка лакхара литературни говзал а гойт. Цхьабакъда, духхьал ГIалгIайчен лоамара бес–бесара йолча пейзажа сурташ гойтара декхар хиннадац автора шийна хьалхашка оттадаьр.
Базоркин Асланбека даьхка уж тайп–тайпара дола пейзажни сурташ вIалла шеко а йоацаш тешал деш да цу произведене автор дикка шереи кхетамеи художественни параллелизма кечалонех дикка боккха пайда эца ховш хинналга, хIана аьлча, ший Даьхен хозача Iаламах лоацца дувца а волалийя, авторо дIахо гучайоах ший а, ший турпалий а дег чура уйлаш. Белгалде доагIа цхьаькха а – цу произведене тIа авторо гойташ дола Iалам сатийна цхьан метте латташ а доацаш, массаза хувцалуш, деррига вахар а эргадоаккха низ ба.
Масала, ДжIайрахьа чIоаже Iуйранна хьалбоалаш латтача маьлха зIанараша дикка гIозвоаккх хьалха чIоагIа маьлхара, дукха безаме воацаш хинна автора новкъост. Iалам иштта сомадаларо дуккха–дукхагIа безамеи, къамаьл дара тIереи хулийт из.
Лоацца аьлча, геттара хувцалуш долча Iалама говзаме сурташ гойтарца авторо кхы а кIоаргагIа гучадоаккх ше дIахо дувца лаьрхIа волчун керттера маIан. ХIаьта керттерча даькъе авторо ший произведене тIа чакхъяккха лаьрхIа йола уйла, лоацца аьлча, укх тайпара я – мел баьде, сакхетам лоха болаш, хIаьта а дог–уйла цIена нах ба цу хозача Iалама юкъе бахаш бола къахьегама лоамарой, мел хоза хила доагIар цу хозача Iалама юкъе бахача цар вахар. ХIаьта из уйла ший произведене тIа чакхъяккха лаьрхIача авторо юкъейоалаяьй еррига ший говзал. Масала, ший произведенена юкъе лоаццача дешашца каст–каста хувцалуча Iалама къаьст–къаьста сурташ юкъедоаладаро Базоркин Асланбека дика гIо–новкъостал даьд цо цу тIа бувцача тайп–тайпарча наьха кIоарга психологически характеристикаш яла, цар дуненах а вахарах а йола уйлаш гучаяха.
Белгалде доагIаш да цхьаькха а – керттерча даькъе иштта контрастни хьисапе а, лоаццача дешашца а даьхкача Къилбаседа Кавказа тайп–тайпарча Iалама сурташца автора дIахо къаьстта дика аьттув боалаш гойт цу Iалама юкъе баьхача лоамарошта юкъе а тайп–тайпара хьал–таро а, дог–уйла а йолаш нах хинналга. Къаьстта дика гойт цо цу ханара къахьегамхой тайп–тайпарча дин викалаша дар а доацар а дувцаш, Iехабеш хинналга.
Лоацца аьлча, Базоркин Асланбек дикка лакхара литературни говзал йоалаш саг хинналга вайна къаьстта дика гучадоал Маьтлоам тIа из водача хана цунна гонахьа мел нийсбеннача тайп–тайпара хьал–таро а, оамал а йолаш болча дуккхача наьха а, дилла хувцалуш долча Кавказа дIаьхийча Iалама а сурт–сибаташ цо дикка вIаший дусташ, вIашагIадувзаш гойташ хиларах. Масала, хIанз хьожаргда вай мишта говза, мел сурт–сибаташ гойташ вувц цо ший новкъостаца из ДжIайрахье водача хана шоаш тIехьакхийнача шин говрабаьрех цаI:
«Царех цаI вар къоанало дегI букара дерзадаь, сома, Iоэгаш цIе басилгаш а йолаш, Iаьржа модж а яьнна, лаьтта IотоIаелча санна зIамигача, геттара гIийлача говра тIа а вагIаш. Из бахьан долаш цкъарчоа моллагIча сага а тамашне хетаргдар цу зIамигача, гIийлача говрилга селлар боккха мухь дIабахьа магар. Ала деза, иштта ондо вале а, цун маьрша хьежача бIаргашкеи, шерра велакъежарцеи гуш дар из догцIена, наха зуламе воаца саг хилар. Ца хаддаш цхьацца хIамаш дувцаш, бегаш беш, зовне велаш из хиларо гойтар из цхьалха дог долча нахах къайла хIама доацаш хьаьнала къахьегаш ваьха лоамаро волга».
ХIаьта ший вахаре мелла дукха халонаш нийсъеннаяле а, вIалла вахарах дог ца эккхаш, деналах ца вохаш, дегагIозле ца йовш, «дегI букара дийрзадале а», хIанз а ший кулгашца хьадеча хIамах сакъердалуш волча цу гIалгIай воккхача саго шийца цхьана Маьтлоам тIа воагIаш волча» гIалгIай меттах кхеташ а, кIезиг–дукха из бувца ховш а волча хIиречоа, вовзаш волча тагаурски аьланна, дувц дукха ха йоацаш шоай юрта нийсденна хинна хIамаш.
Ала доагIа, иштта говзаме художественни приём юкъейоалаярах – цу воккхача саго хIирий аьланна дийцар ший произведене тIа юхадувцарах – Базоркин Асланбека цу замах а, наьха оамалех а геттара дика нах тешабеш дувца аьттув боал аьнна. Вешта аьлча, цу воккхача саго дийцар ший произведене сюжета органически юкъе дахьарца автора дика гойт вайна ший мехкахошта юкъе лелаш хинна гIулакхаш, уж баьде а, замах тIехьабиса а нах хилар.
ХIаьта хIанз хьожаргда вай фу маIан долаш да Базоркин Асланбека ший произведенена юкъедихьа лакхе вай хьоаваьча гIалгIай воккхача саго хIирий аьланна дийцар.
Оакхарий чулахка аьнна вийха шоашца массехк лоамаро а волаш чарахье баха хиннаб эрсий а гIалгIай а эпсараш. Эпсараша оакхарий сихагIа тIалахка аьнна вахийтача лоамароех волча Янарсас ца ховш, из аькха да мотташ, техача топах царца хинна вож лоамаро вув. ХIаьта хIанз Янарсийна тIаотт венначун гаргалча наха пхьа лехара бола кхерам. Из саг цо вер ца ховш нийсденна хIама хиларах а, дуккха нах цу гIулакха оарцагIбовларах а, ткъо тума ахча а ийце, кастта Янарсийна из пхьа бут.
Из хIама дийца гIалгIай воккха саг санна, автор ше а чIоагIа раьза ва из ца ховш, ДжIайрахьерча лоамарочо ма аллара, «шайтIайи, йилбазийи, жинийи балхах хинна хIама кхы дIахо а ца даржаш, кхы дов–шов доацаш дIадерзара. ХIаьта укхаза къаьнача Iаьдалах из дов дIадерзара обряд гойт авторо.
Белгалде доагIа, из пхьа битара обряд автора ший йоазув дешаш вар геттара тешавеш, цунна юкъе дакъалоацаш болча дуккхача наьха сурт–сибаташ гойташ, цар психологически хьал белгалдеш хьахьекхалга. Масала, венначун гаргала бола кхалнах, бераш, «юхьмарех марцхалаш а даьха белхаш, дIа–юха удаш ба», хIаьта саг вийна маьре, бIаргех даьнна хий а долаш, вийначун кашан уллув кIай мерчий а дийхе Iовуж. Цул тIехьагIа шийца дуккха нах а болаш ше вийначун коа вода из, хIаьта цигача венначун нана – гIийла, бос дIабаха, дукха елхарах цIийденна бIаргаш дола, вIалла са чудоаллий–хьоагI укханна аьнна хетаргдолаш йола йоккха саг – мархIайол цо.
«Са веннача вешех дув ма буъ аз, из сурт бIаргадайча, бIаргех хий а Iолегаш, бер санна со а ма вийлхар. ХIаьта цигача бийлхараш–м дуккха а дукха нах бар. Къаьна а, къона а мел вар велхар цигача–м, кхалнах а бераш а. ХIаьта веннар къахьегама чIоагIа тIера а, вахарца сакъердалуш а саг хинналга дика гойташ дар цо керда хьалдаь хинна цIа, геттара цIена ков–карт», – йоах воккхача саго.
ХIаьта ше кодабеча ший халкъа балийна шийна уллув воагIаш вола аьла башха дукха сагота воацалга зийнача воккхача саго укх тайпарча дешашца чакхдоаккх ший къамаьл:
«Ваха чIоагIа безам болаш хьавенавар из саг. Э–э, воше, вай а довргда!»
ХIаьта а, къаьгга из обряд хьахьокхарал совгIа, Базоркин Асланбека дикка шерагIа кхетадеш хиннад ший йоазонхочун декхар. Хетарах, автора ший говзамеча произведенена юкъедоаладаьча воккхача сага дувцара керттера маIан да Базоркин Асланбека ший халкъ цу замах боадоне далларах, из сердалонга кхача гаьна хиларах дог лазар. Дешар а, йоазув а ховш боаца ший мехкахой, из воккха саг санна дола уж лоаман бераш, шайтIаех, йилбазех, гIамех, дикача а воча а жинех тешаш хилар, царга гIолла сага вахара кхел къасташ я мотташ, уж бахар белгалдарца, авторо дика гойт мел боккха пайда ийбаьб цу гIулакхах уж боацабара, царех шоай лаьш бара тайп–тайпарча дин викалаша а, бIаьхийча наха а.
Х1анз хьожаргда вай мишта гойт Базоркин Асланбека нах боацабарах вIаьхий хиннача, шоашца цхьа на Маьтлоама тIа зерате воагIача, хьалха вай белгала ма дарра, «гIалгIай меттах дика кхеташ а, кIезиг–дукха из бувца а ховш волча» Тагаурски аьлан сурт–сибат:
«Вож, тхо дIакхийтта шоллагIвола наькъахо, ше ма варра лоамарой аристократ волга гуш дар. ХIаьта цо дIалаьцар тхона юкъера моттиг... Бокъонца къегаш кIаьда чо а болаш, даьнна доккха цIог а долаш, башха дика ди бар из тIаваьгIар. Цун аьрдехьарча ворон тIа, из ди хьан, мичара ба ховргдолаш теха цIихезача говрашлелаерхой (коннозаводчикий) АбуковгIар тамагIа доаллар. ХIаьта аьла ше а вар ала хIама доацаш дика кийчвенна, геттара дика товш дола барзкъаш дувхаш. Дуккха хIама зийнача а, дайзача а наха сиха къоастадергдар из фу хьал–таро йолаш, фу оамал йолаш саг ва... Цун юкъах хьерчаш хинна тIехкар, хаьн тIа уллаш хинна шалта, тепча – деррига а дар дошоцеи дотоцеи кхаьла».
ХIаьта из хьал–таро дика йолаш, кура а сонта а саг волга белгалдеш волча автора дIахо а гойт вайна цун дог–уйла, оамал, кхыметтел цо оала дош, бIарг лакхар, кулг лостадар а довзийташ. Лоацца аьлча, авторо вайна хьагойт «ше цIихезача нахах хьавалар довзаш», ше лоархIаш, ше къе–миска боахкача нахал тIех хеташ вола саг. Цунца автора белгалдоаккх цу ханарча лоамарой хьал–тарои, социальни бокъонаши цхьатарра йоацаш хинналга, дуккхача къеча а мискача а наха юкъе тоъал дика хьал–таро йолаш, шоай цIен а, шоай дезала а мара, гIалгIай а хIирий а къахьегамхой гIайгIана вIалла бала боацаш бола нах хинналга. Масала, ший халкъ боадоне даллара, шоашта юкъе каст–каста бахьан долаш а, доацаш а дувлача довнаша–шовнаша нах геттара кIалбита хиларах чIоагIа дог лазаш ва шоай юрта дукха ха йоаццаш ца ховш вийнача сага пхьа битарах гIадваха воккха саг. ХIаьта вокхунна–м вIалла бала а бац къахьегамхой балашцеи гIайгIашцеи. Вайна гуш ма хиллара, Базоркин Асланбека ший говзамеча литературни произведене юкъедоаладаьча «воккхача сага дувцаро», вешта аьлча, лоаццача прозаически миниатюрас, вайна ма дарра гойт цу шин сага – гIалгIай хьаьналча къахьегамхочунни, тагаурски узденеи – дог–уйла а, оамалаш а, сурт–сибат а. Царех хьалхарвар шийи, ше санна болча къахьегамхойи балаш кодадеш, ший халкъ кIалдуташ мел долча воча гIулакхех кIалхардалар ловш, цох дог лазаш вале, вож, тагаурски аьла, царца вIалла бала болаш, духхьал ше мара кхы нах дагабоахкаш вац.
ХIаьта вахаре уж ма хиллара, бакъдолаш цу ший керттерча шин турпалхочун эргалонаш гойтара автора дика новкъостал даьд цо царех хIаравар цхьа хIама хьадеш, ши–ший дагалаттар хьагучадоаккхаш гойтаро. Цул а совгIа, шийна хьалхашка оттадаь декхар кхоачашдара, лоацца из дале а, автора бокъонца сурт дилларца гойт вайна царна тIадувха барзкъаш, уж тIабагIа говраш, белгалду кхыметтел цар хIара дош, кулг лостадар, бIарг лакхар.
Белгалде доагIа цхьаькха а – из деррига кхы а кIоаргагIа довзийтара автора укхаза а дика новкъостал даьд цо каст–каста гIалгIай лоама чура Iалама сурташ юкъедоаладаро. ВIалла шеко йолаш хIама дац уж тайп–тайпара дола Iалама сурташ авторо духхьал Iалама сурт–сибат гойтара лаьрхIа юкъе доаладаь доацалга. Керттерча даькъе Базоркин Асланбека уж юкъедоаладаьд ший произведене тIа «нахи Iалами», цул тIехьагIа «бIаьхий нахи къе нахи» санна йолча шолхача планах йола контрастни художественни типизаци яра. Лоацца мара дIаьхийча, хозача гIалгIайчен лоамий Iалама сурт–сибат гойтара тIера воацача авторо ше даьхкача Iалама сурташца дика дувза а дувзаш дIахо гойт вайна ший зIамигача халкъа хала истори, ма дарра аьлча, тайп–тайпара хьал долча лоамарой вахар, цар оамалаш, психологи, дика хьахьокх цар сакхетама боарам.
ХIаьта Кавказа дIаьхийча, хозача, бIарг белабеча Iалама сурташи, цунна вIалла тара доаца мугIарех болча лоамарой къе а, миска а, дог делхадеш а дола вахари вIашдухьал а оттадаь дистарца авторо шеко йоаццаш догдоахаш хиннад кастта уж вIаши тара долаш йола зама оттаргхиларах, вешта аьлча, ший халкъ сердалонга кхоачаргхиларга. Иштта Кавказа хоза Iалами, къахьегамхой хала вахари «чура вIаши дистарца» Базоркин Асланбек кхаьчав ший зIамига халкъ къаьнача тайпара патриархальни хьисапе даха а, лела а йиш яц, кхы халкъаш санна из а сердалонга кхача гIерта деза яхача выводага. ХIаьта цо а вайна гойт Базоркин Асланбек дуккха хIама довзаш а лакха граждански сакхетам болаш а саг хинналга.
Х1анз хьожаргда вай фу маIан долаш да Базоркин Асланбека ший говзамеча произведенена юкъе доаладаь шоллагIа дувцар.
Белгалде доагIа из а кхыча сагагара хьахезача санна цо юкъедоаладаьлга. Масала, автора белгалдечох, из цунна дийцар ва ДжIайрахьера дIахо Маьтлоам тIа бода никъ царна хьеха аьнна хьалхаваьнна лоамаро. ХIаьта цо дувцар ший юртахоех а доацаш, шоай дезалах лаьца да, хIана аьлча, цо цу тIа бувцараш керттерча даькъе ший даи даьвошеи ба.
Цхьан дийнахьа шоашта юкъе цхьа къовсам баьлча цун даси даьвошаси лаьрхIад був бовла аьнна, шоай даьх мел биса боахам нийсса шин даькъах Iобекъа аьнна. ХIаьта шоай даьх диса жа декъа уж айттача, из дувцар дувцачун даьвошас цхьанна сага а ца хойташ ший вешех хьувлабаь хиннаб массехк устагIа. Хетарах, из цул тIехьагIа кхыча сага ха а, гучадала а йиш йолаш хIама дац. ХIаьта а, царна никъ хьеха аьнна араваьнначо дувцарах, из хIама гучадаланза диссац, хIана аьлча, цкъа никъ хьехачун да юкъе а волаш юрта юкъе дIаайтта латтача наха мичара воагIа а ца ховш тIанийсвеннав геттара къе дувхар а долаш, цигача лаьттача наха вIалла вовзаш а воаца къоано.
«Воше, хьай вошас шо бувдовлача хана хьогI дIахьуладаьча шун даьх дисача жех хьайна доагIараш хьаэца», – цун даьга а аьнна, цул тIехьагIа цIаьхха, мича вахар а ца ховш, вайна дIаваьннав йоах из къоано, «хьалха кIезиг–дукха бусалба динах кхийтта волча» цу ДжIайрахьерча лоамарочо. ХIаьта из мала хиннав аьнна хаттар эттача, цигача мел хиннача наха массане а соцадаьд йоах из моллагIа вола къоано а воацаш, МаьтцIели ше хинналга. Иштта МаьтцIели бахьан долаш гуча а даьнна, дуккхача наха харцо лелаяьчох бехк а баьккха, ший дас жа цIадоаладаьд йоах цу лоамарочо.
ДIахо а МаьтцIели хеставеш волча лоамарочо йоах:
«МоллагIча сагага, къаьстта кхалсагага, гIожа, эздий доаца дош аьлча, е духхьала цунна во уйла дагаехача а кхоачам ба из къа шийна тIадола саг укх лоаман така тIара ахка ваха, хIаьта кхы цIаккха а цигачара хьалтIа а воалалургвац».
ХIаьта ше хьалха аьнначох вицвелча санна цо кастта тIатох:
«Цхьабакъда, шоана хетадала тарлу из лоаман ахка ваха саг венна дIаваьннав аьнна. ТIаккха чIоагIа гIалат даьннад шо! Цунна хIама даьдац, из лозаварах а валарах а лораву МаьтцIелас ше. ХIанз вай долх из волча. Вай дицлургда аьнна хетий хьона цунна? ВIалла дицлургдац! Вайх массанех а цо дувцаргда Жабраьил–малейкага».
Вайна ма гарра, цу «цхьан хана кIезиг–дукха бусалба дина хIамаш Iомадаьча», дог цхьалха а долаш, дукха хIама дайна–дайза воацача, башха доккхача хьаькъала да воацача мугIарерча лоамарочун ма дарра сурт–сибат дилларал совгIа, дика цун лохара сакхетам гучабаккха а вIаштIехьадаьннад Базоркин Асланбека. Лоацца, кертерча даькъе цу лоамарочун къамаьл ше ма дарра юкъедоаладарца авторо ше ма ярра гайтай цу ханарча мугIарерча лоамарой еррига хIана яц аьнна белгалонаш. ХIаьта из атта гIулакх дац. ВIалла шеко а йоацаш цо тешал ду из произведени язъяь автор лакхара литературни говзал йолаш хинналга. Масала, шерра дустараши, метафораши юкъекхувларал совгIа, автора ший говзаме йоазув деча хана шерра пайда ийцаб дуккхача сатирически кечалонех – иронех, сарказмах, аллегорех. Вешта аьлча, мишта кхетаде доагIа цу лоамарочо дийца «ахка ваха къинош тIадола саг кхы цIаккха а цигара хьалтIавоалалургвац» яхаш дешаш цул кIеззига тIехьагIа цо «из МаьтцIелас лозаварах а, валарах а лоравергва» яхача дешашца нийсдича, дистача? Лоацца аьлча, цу сага лохара сакхетам гойташ долча, цхьанне шоллаг1дар харцдеча цун дешаех къайла а доацаш, гуччахьа а догкхардаш ва автор. ХIаьта автора цун уж ший дешаш ший произведенена юкъе а доаладаьд йоккхача иронеца.


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru