новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  3 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 94 (9615); пятница, 18 августа 2005 года

ЦIердешай дера дожара чаккхенех лаьца

Наха г1алг1ай мотт харцахьа, г1ожа бувцаш хилча ч1оаг1а новкъа хул сона. Геттара новкъа хул цу тайпара къамаьл телевидене дувцаш хилча. Ладувг1ал оаш, цу дикторий багенашкара боаг1ача кегарага. Цар тексташка дош кхоачалуча мукъаза оаз латта ц1ердош ц1ера дожаре (-а), дера дожаре (-а) цхьатарра дек. Масала:
Президент вахав…
Президент яздаьд…
"Х1анзара г1алг1ай мотт" яхача учебника т1а яздаьд: "Дера дожар -ас (-з), -а, -е (-ие), -о (-уо), -во (-вуо) яха аффиксаш ц1ера дожара лардах т1акхетарца кхолл. Уж аффиксаш екъалу кхетамеи кхетамзеи х1аманц1ерага хьажжа, масала: аффиксаш -ас, -а, -ие (орфографически -е) духхьал кхетама х1аманц1ерашца мара лелац: да-с, нана-с, воша-с, Тамара-с /Тамаре, нане, воте, даде, йо1-а, во1-а, Ахьмад-а иштта д1. а (оаг1.86-87)
Х1аманц1ерий (-ц1ердешай) легара система ювцача яздаьд: "1. Хьалхарча легара чуйоаг1а ц1ера дожаре ларда чаккхенга мукъаза оаз йоаг1а х1аманц1ераш. Из легар шин группах декъалу". (оаг1.93)
"…Шоллаг1ча группа чуйоаг1а ц1ера дожаре чаккхенга мукъаза оаз йоаг1аш, овлана мукъа оаз эргача дожарашка ца хувцалу х1аманц1ераш:
ц1ера дожар - к1аьнк
доала дожар - к1аьнк-а
лура дожар - к1аьнк-а
дера дожар - к1аьнк-а… (оаг1.94-95)
Вайна хьагуча суртах кхаь дожара формаш цхьатарра язъю. Лура дожара чаккхенгара - а д1аьха оал, х1аьта доалеи дереи дожарий чаккхенгара (- а) лоаца ала дезар. Ала дезаш-м дар, оалаш-м дац! Цудухьа цхьаболча наьха (диктораш царна юкъе ба) къамаьле кхаь дожара формаш (ц1ереи, доалеи, дереи) цхьатарра ек: к1аьнк.
Эрсий меттала уйла е 1емача наха из новкъа дац. Х1ана аьлча, эрсий меттала подлежащи ц1ера дожаре латт, дера дожар цар меттала дац. Цу тайпарча наха дувца къамаьл г1ожа хеташ, уж шиъ дожар къоастаде г1ерташ болча наха дера дожаре кхыйолча чаккхенех пайда эц. Цар аргдац:
Президента аьннад…
е
Президент аьннад…
Цар аргда (оала а оал):
Президенто аьннад…
е
Президентас аьннад…
Сона хьалхашка улл 1934 шера Буро т1а арадаьнна "Макар Чудра" яха книжка. Автор - массанена вовза М. Горький ва. Таржамхо-М. Шадиева я. Цу книжка т1ара массехк масал доаладергда аз.
1. "Макараз ший топпар г1аьле хьакховдайир сога".

2. "Зобараз (Зобар - цхьан цигаьна ц1и я. - Б.М.) т1а а хейна д1айугаш-м гургйар из".
3. "Циггар аьларий цунга Данилаз…"
4. "Раддаз (Радда - йи1ий ц1и я. - Б.М.) аьлар: -"Йиш дика локхаш ва хьо Лойко".
Укх масалаш хьахьокх - хьалхаг1а г1алг1ай меттала дера дожаре чаккхе -(а) -з хинналга, бе-башха доацаш: мукъаза оаз я е мукъа оаз я ц1ердош кхоачалуча.
Х1анзара хьал терко йоацаш дуте, кхы а ца1 дожар д1адаргда вай метталара. Вай мотт кхы а къелургба.
20 шу хьалха "Сердало" газета т1а цу хана "Лоаман 1уйре" яхача альманаха редактор хиннача М. Вышегуровс яздаьдар: "…Вай тахан язду:
1) 1уно (хьан?) жа доажаду.
2) Почтальоно (хьан?) газеташ денад.
Шиннахьа а (1уно, почтальоно) "о"латт. Х1аьта дера дожаре хаттар "хьан?" оттадича из харцахьа ма дий. Х1анад из иштта? Из яздаьд: "1уна жа доажаду" г1алг1аша ца оаландаь е ала йиш а яц. Т1аккха правилага диллача из харцахьа ма дий? Фу де деза? Аз дувца хаттараш (хьаназ? Сеназ?) дера дожаре оттадой уж г1алаташ хургдац. Масала, жа доажаду (хьаназ?) 1уназ. Почтальоназ (хьаназ?) газеташ денад. Космонавтаз (хьаназ?) къамаьл ду. Иштта хилча деррига дешаш язде а кхетаде а аттаг1а хургда, г1алаташ хургдац".
Сона хац, таханарча дийнахьа раьза хургварий-те ше ткъо шу хьалха яздаьчоа М. Вышегуров. Вешта сона-м из уйла нийса хет.
Мотт кхоллар - халкъ да. Вешта цхьан тоабана, 1аьдал цун кара дале, хала дац из мотт х1алакбе. Таханарча дийнахьа е, нийсаг1а аьлча, 1944 шерагара денз г1алг1ай мотт х1алакбеш латт. 1илманхоша а (Ю.Д. Дешериев, Т.И. Дешериева) зийнад вай метта хулаш дола хувцамаш, царна юкъе - номинативизаци. Лоацца аьлча, дера дожара когаметта ц1ера дожар отт, эрсий метта санна. Хатта ловра сона, фу даь новкъа хиннай дера дожара чаккхе -з (орфографически -с) вай метта нормаш оттаечарна?
Цхьан хана эрсий меттала ма1ача наьха тайпара долча дешай ц1ера дожари, карара дожари (винительный падеж) цхьатарра дар.
Т1аккха хала дар ма1ан кхетаде: "Отец видит сын" - даьна во1 б1аргагу, е во1а да б1аргагу.
Ха д1айодаш, кхетаме долча ц1ердешай карара дожар доала дожара гаргадера, цудухьа х1анз оал: отец видит сына. Вешта х1аьта а, цкъаза дожарий формаш тара хиларах, хала хул ма1ан кхетаде:
1) Теплоход обогнал буксир.
2) Мать любит дочь.
(Хьажа: Одинцов В.В. Лингвистические парадоксы М., 1988. оаг1 (50-51)
Вай дожарий чаккхенашцара г1улакх къоаста ца дой, лакхе доаладаь эрсий масалаш мо мара кхеталуш хургдац г1алг1ай меттала ду къамаьл.
_____________________________________________________________________________________

"-За" суффиксах лаьца


Вай грамматикашка геттара к1езига ювц "-за" суффикс. "Г1алг1ай метта грамматика. Морфологи (И.А. Оздоев), "Г1алг1ай мотт. Морфологи" (Ахриева Р.И., Оздоева Ф.Г.) книжкаш т1а яздаьд из суффикс наггахьа мара нийслуш йоацалгеи, цун г1онца белгалдешаш/белгалц1ераш кхоллалгеи: къа - къиза, чам - чамза. Цу тайппара яздаьд укх книжкаш т1а а: "Х1анзара г1алг1ай мотт" (Ахриева Р.И., Оздоева Ф.Г., Мальсагова Л.Д., Бекова П.Х.), "Г1алг1ай мотт. Лексикеи, фонетикеи, морфологии" (Оздоев И.А.). Мальсагов Зоврбика язъяьча грамматика т1а ("Грамматика ингушского языка") к1езига дукхаг1а корайоаг1а вайна информаци. Цо язду: "Прилагательные, образованные этим способом, соответствуют русским прилагательным с отрицанием без: безвкусный, бессменный и т.д.
… Частица "- за" теперь уже не употребляется сознательно в качестве словообразующего элемента и заменяется отрицательной формой деепричастия глагола быть: доацаш, воацаш и. кх.д1.


Но в глаголе частица "- за" вполне сохранилась: дешанза - неученый, ваханза - неживший, аланза - несказанное и др. (оаг1.30).
Сона хетарах, ц1ердешаехи хандешаехи т1акхета "-за" - омонимаш я. Ц1ердеша т1акхета "-за" бацой "-ц1и" яха суффикс санна къаьстта дожар кхоллаш суффикс хинна хила еза. Х1анз вай белгалдешаш санна лоарх1аш дола дешаш хьалха ц1ердеша (д1а) даккхара (лишительный) дожар дар. Т1аккха таржам а кхыча бесса де дезар:
1) чам - вкус
чамаца - со вкусом
чамза - без вкуса
2) къа - жалость
къинаца - с жалостью
къиза - без жалости
3) ц1и - имя
ц1ераца - с именем
ц1аза - без имени
Вешта х1анз вай цу дешашта таржам иштта ду:
чамза - безвкусный
къиза - безжалостный, жестокий
ц1аза - безымянный
Цу тайпарча формаех фу ала деза, сенах д1атоха еза уж: белгалдешаех е ц1ердешаех - цу тайпара хаттараш лингвисташа къоастаду. Х1аьта грамматикаш т1а уж формаш белгалдешаех д1атеха яле а, сона нийсаг1а хет уж ц1ердеша (д1а) даккхара дожар санна лаьрх1ача.
_____________________________________________________________________________________

"-И" суффиксах лаьца

Г1алг1ай багахбувцама т1ара цхьацца х1амаш дешача, цхьадолча дешаша са теркам т1аувзар. Уж дар т1ехьа "-и" долаш дола дешаш: бози, цоги, дади, нани, цици. "Х1анзара г1алг1ай мотт" яхача книжка т1а иштта яздаь да: "Суффикс (-и) хьастар ма1ан долаш я. Из лел нахи, наьха ц1ераши белгалйоахача х1аманц1ерашца: Ахьмад-и, Султан-и, Тамар-и, Сон-и, нан-и, дад-и, вош-и иштта д1." (оаг1. 100).
Тоъал дуккха дийшад аз г1алг1ай меттала, г1алг1ашца г1алг1ай мотт бувц (ховчарца), вешта Ахьмадага - Ахьмади, Султанага - Султани и.кх.д1. оалаши, яздаьи нийсъенна моттиг я-м яц. Воша хьоастача хана а - "вошилг" оал, "воши" ца а оалаш. "Тамари" - ше йолча тайпара гуржий форма я. Из ц1и г1алг1ашка гуржешкара кхаьчай. Т1аккха дукхаг1долча гуржий ц1ердешай/х1аманц1ерий ц1ера дожаре чаккхе "-и" я:
Ц1вени (мутт), бали (боал), п1ури (маькх), цхени (говр) и.кх.д1. Х1аьта "дади", "нани" вай къамаьле т1адерзар хул. Масала:
1) " -Нани, - аьлар Наташас, кхы ше фу аргда а ца хайна, - даьце Вазипата хоза кхаъ баьккхаб сога тахан". (А. Ведзижев. "Ц1и тохар")


2) " - Дади, хьа во1 ва чов а хинна ц1авена, - жоп делар несо". (А. Ведзижев. "Лоа ц1увзар когашта к1ал").
Цкъаза кхыкхе предложене маьженаш хул уж дешаш. Масала:
3) " - Дади ва из-м, - наьнагахьа д1айийрзар 1айшет". (А. Ведзижев. "Ц1и тохар").
Иштта хул из берий къамаьле, вешта боккхаг1чар воккха саг е йоккха саг бувцаш хилча, "дади - нани" цаоалаш, "даь-да", "даь-нана", "наьна-да", "ненна-нана/наьн-нана" аргда.
Оакхарий дувцаш хилча а "бози", "цоги", "цици" ца оалаш, "борз", "цогал", "циск" аргда. Х1аьта "бози", "цоги", "цици" фаьлгашка т1адерзара функци кхоачашъеш нийслу. Масала:
1) "-Бози, бози, ма яа со, - аьннад говро". (Г1алг1ай фольклор. Том 2. Хьажий-ц1а яха араяьнна борз).
2) "Берзо хаьттад:
3) - Ай, ва цоги, думи беций из д1а уллар?" (Г1алг1ай фольклор. Оттадаьр Танкиев А.Х. Цогала марха).
Хьалха вай метта кхы а ца1 дожар хиннадий-те, вехара (звательный) дожар? Цу дожарах йиса лараш йий-те уж дешаш? Саг е аькха белгалдеча дешай мара я а мичай уж "-и" суффикс йола формаш. Т1аккха боккъонца долча вахаре - саг веха йиш ма йий, х1аьта фаьлга чу - аькха.
Из "-и" суффикс з1амаг1дара, хьастара, доастамдаккхара суффиксаш санна т1акхетац деша. Диста:
1) Истол - истол+г
ц1а - ц1а+лг
къонах - къонах+илг
бу - бу+нг
2) Циск - циц+и
бордз - боз+и
наьн-нана - нан+и
даь-да - дад+и
цогал - цог+и
даь-воша - вот+и
Белгалдаккха доаг1, из суффикс ширача дешашта мара т1а ца кхеталга.
"Цогал" яхача деша шоллаг1а форма нийслу цхьаболча наьха къамаьле: "цхьогал". Сона хетарах, из "цхьогал" яха форма шираг1а, къаьнаг1а я, "цогал" яха дош цох хьахинна хила деза. "Цогал" яха дош тахка вай долалой, сакхув "цог" - овла хила безалга, "-ал" - суффикс. Вешта "х1анзарча г1алг1ай меттала "цог" яха дош дац. "Цхьогал" яха дош тохкаш хилча, гучабоал "цхьог" - овла. Г1алг1ай меттала цхьана хана цхьадолча дешашкара "хь" хувцаденна, "1" - оаз хьахиннай. Масала: вохь - во1, йохь - йо1, бахь - ба1.
Из хинна хила мегаш дола дош "цхьог" хувцадала дезар, цох "ц1ог" хулаш. Т1аккха "цогал"/"цхьогал" яхача деша хьалхара ма1ан "ц1огдар", "ц1огацадар" ("хвостатая") хинна хила деза.
_____________________________________________________________________________________

1. "Вир" ("осел", "ишак") яха дош тайп-тайпарча классе оалаш хул г1алг1аша: е "вир да", е "вир я". Куркиевс яздаьча "Г1алг1ай - эрсий дошлорга" т1а из дош шинна а классе доаладаь да. Вешта нийсаг1а йола вариант малаг1а я-те?
Ховш да, из дош гуржий метталара хьат1аийца долга (хьажа: Куркиев А.С. Основные вопросы лексикологии ингушского языка. Грозный, 1979, оаг1.132). Т1аккха гуржий метталара хьат1аийца оакхарой ц1ераш д-д классе я: лом (д, д), дж1али (д, д), циск (д, д). Цудухьа "вир" яха дош а д-д классе хила деза.
"Вир я" оалаш хул, вир говра таралестандаьи, говраца ювзаенна дукхаг1йола ц1ераш я-я классе йоландаьи: говр (я, я), 1айг1ар (я, я), кхал (я, я), бакъилг (я, я).
2. "Аьрзи" яха дош лакхе хьоахадаьча дошлорга т1а я-я классе да. Цу классе да из Оздоева "Г1алг1ай метта орфографически дошлорга" т1а а. Наха из дош шинна а классе оал: аьрзи да/аьрзи я.
Фу бахьан долаш да из иштта?
Кхыдола дулхах дажа оалхазараш (хищные птицы) дувца вай долалой, вай зувргда - уж деррига а д-д классе долча дешашца белгалдоаккхалга: кер (д, д), маккхал (д, д), лаьча (д, д).
Сона хетарах, "аьрзи я" наха оалаш хилара шиъ бахьан да.
Цкъа-дале, Аьрзи яхаш юрт/пхьа "село") я.
Шозлаг1а-дале, фаьлгаш т1а ювцаш "нана-аьрзи" я ший к1оригашца. Цу "нана" яхача деша класс наха "аьрзи" яхача деша д1ат1аяьккхай. "Нана" яха дош дуккхача фаьлгаш т1а хьоахадеш а дац. Хьалха "нана-аьрзи я" хиннача "аьрзи я" дисад.
Вай нохчий диалекталоге материалашка хьоже, цига иштта да из дош доаладаь:
нохчий - аьрзу (я, я),
итумкалин - аьрзуо (д, д),
веден - аьрзов (д, д),
аьккхий - аьрзу (д, д),
шарой - аьрзуо (д, д),
шатой - аьрзуо (д, д).
(Тимаев А.Д. Категория грамматических классов в нахских языках, Ростов, 1983, оаг1. 64.).
Гуш да, алхха литературни метташка мара "аьрзи" яха дош я-я классе доацалга. Из дувзаденна хила деза лакхе ма аллара, д1аязъяьча фаьлгий тексташка "нана" яха дош 1охецарцеи, цу деша ("нана") класс "аьрзи" деша д1ат1аяккхарцеи. Вешта нийсаг1а да - "аьрзи да" оалаш.
Б1АРХОЙ Мохьмад

ВАЙ ОРФОГРАФИ ТОАЯРА ХЬАКЪЕХЬА

Нагахьа кхоана са мотт д1абоале,
Тахан вала кийча ва со.
Расул Гамзатов.

"Сердало" газета т1а укх т1ехьарча хана юха а кепаетта яьннай г1алг1ай йоазон долча кхоачамбоацарех йола статьяш. Эрсий алфавит вайна юкъе доаладаьча ханара денна хьадоаг1аш да вай орфографех дола лазараш. Дукхаза а дукхачар а яздаьд уж д1адаха дезарах. Бакъда, ворда меттахьара йоалаш яц. Вай Правительствос кхеллай орфографически комисси (цун председатель - Г1Р Правительства Председатела заместитель Х.И. Евлоева я).
Укх шера 21 феврале, хилар цу республикански комиссен хьалхара заседани. Цкъа-дале, цо даь хинна соцамаш август бетта дувца, лаьрх1а хиннадар, хьехархой августовски совещанеш хургйолча хана, шозлаг1а-дале, дукха ца говш сентябрь бетта хургда "Г1алг1ай мотт" яха ц1ай. Цигача дувца таро хургья комиссе даь хинна соцамаш. Х1аьта, х1анзарча вай метта юха а теркам беш хилар бахьан долаш, цу комиссе даь хиннача соцамех хьалххе а дийцача бакъахьа хет.
Комиссе хиннача заседане дакъа лоацаш хилар: Султан-Гири Котиев, Ювсап Чахкиев, Мохьмад Льянов, Фируза Оздоева, Мохьмад Кулбужев, Лиля Тариева, Урусхан Дударов, Муса Аушев, Бадруддин Горчханов, Фариза Илиева, кхыбараш а.
Эггар хьалха комиссе белгалдир вай йоазон керттера кхоачамбоацараш. Уж сов дукха хиларах, комиссес лаьрх1ар хьалхарча юкъа дукха хувцамаш ца де, - орфографецара болх, цхьацца лаг1а доаккхаш, ханна й1оахалца д1абахьа.
Цкъарчоа комиссес лаьрх1ар эггар хьалха кхо хувцам ба:
1. Г1алг1ай меттаца дукха я й1аьхеи лоацеи йола мукъа оазаш. Уж д1аязъеча хана, цар й1оахал-лоацал белгалъеш яц. Из бахьан долаш, 1одеша хала хул. Масала, хьаэцаргда вай дош "дакъа". Из 1одешача хана кхетаде хала да дувцашдар, эрсий меттала аьлча, е "доля" да из, е "труп" я. Х1ана аьлча, хьалхарча деша /"доля"/ хьалхара "а" д1аьха да, шоллаг1ча деша /"труп"/ хьалхара "а" лоаца да. Укх моча шеко йолча метте й1аьха оаз белгал ца йича, мишта кхетае йоаг1а ер предложени - "Ший новкъоста дакъа дахьаш воаг1а из"? Цудухьа комиссес белгалдаьд ший соцамца, ер санна йолча метте дича бакъахьа дар ер да:
"Яздеча хана й1аьха мукъа оазаш тохара хьаракаца белгалйича бакъахьа я".
Кхы а масалаш доаладе йиш я:
Масала, "ала" - сказать, "ала" - лежать; "ваха" - жить, "ваха" - уйти.
Язду вай "маьре йигар". Укхаз а хьагуш ши ма1ан да: "взяли в замужество" или "взятая в замужество". Ер шоллаг1а дола ма1ан /"взятая в замужество"/ белгалдеш хилча, укхаз "йигар" яхача деша юкъе "а" яха й1аьха оаз хьаракаца белгалъе йоаг1а.
"Яха оала дош а шин ма1анца кхетаде йиш я: "уйти", "жить".
Шоллаг1а ма1ан белгалде дезача, юха а из хьарак оттаде доаг1а /"яха"/.
"Вала" яха дош а кхетаде йиш я "заканчивай" или "умереть". Хьалхара ма1ан а укхаз тохара хьаракаца белгалду /"вала"/.
"Со йига з1амсаг хьагучаваьлар" - укхаз, цкъарчоа, кхетаде йиш я "вошел молодой человек, чтобы меня проводить /например, невесту/", е кхыча тайпара а кхетаде йиш я "вошел молодой человек, который меня взял замуж". Ер шоллаг1а дола ма1ан а иштта цу хьаракаца белгалде доаг1а - "йига".
Ведзижев Ахьмада да книжка да "Сенах велар 1аббас" яхаш. Кхетаде хала да укх дешай ма1ан. Цкъа-дале, из кхетаде йиш я "Над чем смеялся Аббас", кхыча тайпара а кхетаде йиш я - "За что умер Аббас". Ер кегар хургбоацаш "смеялся" аьнна, дола ма1ан вай белгалде безам бале, вай язде доаг1а "велар". Бокъонца аьлча, укх деша юкъе хозаш яр дифтонг "ие" я, х1аьта вай из язъеш ца хилча /"виелар"/, укхаз из хьаракаца белгалйича бакъахьа я.
2. Ткъоалаг1чеи ткъаь иттлаг1чеи шерашка, ЧИАССР хиннача хана, хила бокъо йоацаш дола х1ама хиннадар официальни пропагандо динза даргдац, яхаш, дола х1ама - г1алг1ай мотти нохчий мотти искусственно в1ашаг1а а теха, цхьа мотт хьабе беза, аьнна. Дунен практико хьахьекхад метто цу тайпара шийна т1ахьош бол низ хьат1аэцаш боацалга. Ши саг хьа а ийца, уж в1ашаг1а мел хьокхаварах царех цхьа саг хургвац. Иштта 1аьдал да меттай. Х1ара мотт ший къаьстта дуне долаш мотт ба. Из хьахилари дег1абари дола законаш цунна шийна юкъе доахк. Меттана искусственно т1ахьош дола х1ама метто ловш дац. Масала, мел дукхача хана дукхача 1илманхоша къахьийгад искусственни мотт "эсперанто" хьабеш, дуне т1а дахача дукхача къамий юкъара мотт из хилар дага долаш. Дика а атта а мотт ба, йоах из, х1аьта а, цхьаккха дарах, цхьанне хьат1аийцабац, иштта байна д1абоалаш а латт из мотт. Аьннача цу 20-30-ча шерашка "1илманхоша" лаьрх1ар г1алг1ай мотт нохчий метта д1ат1аберзаргболаш, г1алг1ай дешай чаккхенга йола зовне оазаш къораерзаеш язъергйолаш. Ховш ма дий, уж чаккхенгара мукъаза оазаш нохчий меттала къора йолга /"ш", "с", "х" яха оазаш я уж/, х1аьта г1алг1ай меттала уж оазаш деша чаккхенга зовне я /"ж", "з", "г1" яха оазаш я уж/. Теркалде дезаш кхы а цхьа х1ама да - д1аоалача хана зовне оаз хозаг1еи дикаг1еи екаш я. Мотт хозаг1а, зовнег1а хулийт цар.
Г1алг1ай метта чаккхенга йола зовне мукъаза оазаш шоаш йолча тайпара язъе йоаг1а вай. Масала, тахан вай язду "водаш", "дас-нанас", кхийттар "ц1енах". Цу тайпара дола дешаш, вай д1аоалача хана, оалаш да укх тайпара "водаж", "даз-наназ", "ц1енаг1а". Иштта хозача тайпара д1аязде а доаг1а уж дешаш. Хотталур дожаре тахан вай увттадеш дола хаттараш да "хьанах", "сенах". Укх хаттарашка а ца доаг1ашехьа чаккхенга "х" да латташ. Уж хаттараш вай д1аоалача хана зовне оал - "хьанаг1", "сенаг1". Цу хаттарашта жоп луш дола дешаш а хила доаг1а шоай чаккхенга "х" а доацаш, "г1" латташ. Метташ искусственно в1ашаг1атохара идея тхьовре а ейна д1аяьнна йоллашехьа а вай тахан а т1ехьа вай мотт къораберзабеш хьадоаг1а.
3. Цу аьннача 20-30-чеи шерашкара деннзх вай метта юкъе искусственно юкъедоаладаь хилар нохчий метта куцаг1а яздеш дола дешаш "уйла", "уйче", "думе", "кулг"… "у" яха алап да укхаз массанахьа юкъедоаладаь. Иштта уж дешаш вай яздар бахьан долаш, уж иштта д1аала а деза /юкъе "у" яха оаз йолаш/, аьнна, хеташ бола нах нийслу вайна юкъе. Бокъонца аьлча, г1алг1аша цу дешашта юкъе "у" ца а оалаш, "и" оал: "ийче", "ийла", "диме", "килг"…Комиссе соцамо дех уж дешаш шоаш доаг1ача тайпара г1алг1ай меттала яздар, юкъе "и" а долаш. Цхьаккха хало яц из хьаде. Цхьан хана искусственно вай метта юкъедоаладаь хинна х1амаш, вай меттаца в1алла а товш доацараш, мичча хана даьха а, уж д1адаха декхарийла да вай.
Кхы дукха доккхий х1амаш дац комиссес тахан цкъарчоа хьаде деза яхараш. Комиссес лаьрх1а а хиннадац д1айолалушшехьа доккхий х1амаш хьаде, царца нах тувлабе а. Вай орфографи тоаяра г1улакх цхьацца г1а боаккхаш д1адахьа дезаш да. цкъарчоа лакхе дийца дола ер кхоъ кхоачамбоацар д1адаьккхача, т1аккха кхыдараш дувца арг1а хьаоттаргья. Ц1аьхха деррига хьаде велча, атта кегар хургба, цкъа-дале, шозлаг1а-дале, из деррига хьат1аэца наха хала а хургда.
Комиссес баьча укх соцамех д1ахо де дезачун малаг1а наькъаш да, аьлча, "Сердало" дешачар /хьехархоша, журналисташа, йоазонхоша, культура болхлоша…/ комиссе баьча цу хувцамех шоашта хеташ дар яз а деш, дискуссе хьисапе бола болх д1абихьача бакъахьа ба. Шозлаг1а, вай дешара Министерствага дехар да "августовски чтенеш" йолча хана комиссе даь хинна соцамаш дувцар а царех шоашта хетар алар а.
Укх дешах соцам бе безар вай Правительство я. Дискуссеш д1а а яьнна, Правительствос комиссе даь хинна соцамаш ч1оаг1дой, т1аккха вай йоазон практикана юкъе г1оргда уж.

И. ДАХКИЛЬГОВ,
1илма-тохкама института директор


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru