новости веб-чат СЕРДАЛО карта заставка
 







  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало  


  Общенациональная газета Республики Ингушетия Сердало
 

  4 страница

ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНАЯ ГАЗЕТА РЕСПУБЛИКИ ИНГУШЕТИЯ

Выходит с 1 мая 1923 года; № 88 (9609); вторник, 9 августа 2005 года

Мега сув

(хиннар)
(Йистедоалар. Долалур 3-ча оаг1.)
1урре г1атта нане кечъяь х1ама а йиаь балха вахар со йигар, водаш аьлар цо сога: ц1аг1а эшачунга дика хьажалахь, йоккхача саго хьайга яхар а делахь, воти а вахар кхай т1а. Уж баххалца хьакхашта ца хеташ, сабар а даь д1ачуяхар со нана ц1аг1а…
Хит1а яьккха а хилча ц1аг1а эшачунга хьажача бакъахьа я-кх со, - аьнна. 1уйра дика а йийца со ц1аг1а д1ачуяьлча, маршалца яхийла са йи1иг! Аьнна марнанас, аьлар: "Ай фу леладу 1а са хилалехьа, укх хана хьачуена сона кхы б1арга ма яйталахь, г1о д1ачу а яхе сала1а, аз езача хана хьаехаргья хьо.
Малх хьалбаьнна ха-м яр из, се кхы ц1аг1а а г1ийттайоацандаь 1уррехьа, со йоаг1аш тха ц1аг1а нус а яцар цунгар масал хьаэца, из иштта хила деза мотташ д1ачуяхар со сай ц1аг1а. Делкъа ха хуллаш д1ачуяхар со, нани йоаллар тхона делкъига даа даьтта хьакха ч1аьпилг деш, д1аэтта сайна ховш дола новкъостал дир аз марнанна. Юа х1ама 1ооттаяь тхо даьлча аьлар сога нане, укхаза кхы саг а вац х1ама цхьан дуаргда вай. Мелла со духьала яларах 1о ца хайча сецанзар йоккха саг. Эхь хеташ 1охайна а ханза а йолаш х1ама кхаьллар аз. Геттара бийса хилча чубаьхкар балха бахараш, са ц1ендас аьлар сога шорттига, ц1аг1а хьажайий хьо, хьайга яхар делахь, - аьнна, кхы ч1оаг1а йист-м из сога ц1аккха а хиннавац укх кховзткъе итт шера, вешта из эг1аза г1оргволаш аз а даьдац тарлуш харцахьа х1ама, цун фу тов хьажа мара цхьа ког лайзабац, цхьаккха х1аман къайле а яьяц. Иштта тар а луш д1адаьхад тхо укх дунен т1а, кхы Дала х1ама к1ала а дитадац. Иштта тхо дахаш аз пайдана ц1ен эшар а ца деш тоъалла ха яьлар.
Нане фуннаг1а яхе а, г1атте балха болхачарга чай молийтар аз. Со д1ачуяхача, ше доаханга хьажа араялалехьа тхьовре марнанас хьадаь чай кийча хулар. 1уйре а лостаяь чуйоаг1ача са маьрнанас оалар: "Аз хьога фу аьннад? Чехка хьайна х1ама кхаьлле д1ачуг1олахь, вай ц1аг1а кхы де х1ама а дац, аз эшача хана хьаехаргья хьо.
Каст-каста коара к1аьнкаши йи1игаши боаг1ар тханцига саготала баг1а, бакъда царна-м г1улакх дора аз. Уж хоза сакъийрде чуболхар. Ши бутт баьлар со ена, са маьрдас аьлар: "Нус гучаяккха даьц1а йига еза. Дика бидарка а ежа дахар тхо, хьалаьца москала борг1ал а чуйилла, иштта цхьацца кхыдола даараш а чуовттадаь. Соца бар з1амаг1а вола маьрвошеи, маьрюшеи. Хьалхаг1а водача хана кхы дукхаг1а а кхывола а саг хила бокъо яцар. Доаг1а аьнна баь хоам бар, даха тхо д1акхаьчача, к1ала яь кийчо яр. Духьала баьхка ч1оаг1а безбаь моаршал хетташ чубигар са новкъостий. Духьажа енача хана боккхийча наха го йиш яц аьнна, со хьулаяь сага б1арга ца яйташ юстарча ц1аг1а чуйигар. Чуаха болабелар коара нах: несарий, йи1игаш, з1амаг1а бола к1аьнкаш. Хоза са а къийрда дика а хьийга тхо даг1аш, шойла б1ара а хьежаш, белакъежаш, со йолчара шевоа саг араваьлар. Т1аккха чуера са нана. Цкъарчоа эхь хийтта лачкъа елар со, т1аккха йийлха а йийлха т1акхийттар со нанна. "Г1аьххьа-м даьра да" - аьлар нанас, "ч1икъ" ма даккхалахь, д1ахазача наха фу аргда, хьо хала хьувз ма моттаргдий. К1еззига йийлха сало1ам а баь аьлар аз наьнага: Даьра хьувзац со-м хала, сачарел дикаг1а маьрц1ей хург ма бац, са маьрнана духхьал дошув ма-д, - аьнна. Елха-м со хьо б1аргаяйна г1адъяха елхар, дукха ха ма йий вай в1аший ца гу, хьана моттар нана ца гуш иззала ха йоаккхалургья, - аьнна.
Долчча тайпара д1адийцар аз се маьрнанас мишта лелаю, са къамаьл чакхдаьлча аьлар нанас: "Ай баша болла хьа корта! Яха яхаеций хьо, кхоана денз 1урре хьа а г1атте божа а бетталахь, доахан д1а а лахкалахь, кхы ц1аг1а эшачунга а хьажалахь, вай дахалда царна 1а товр ца дой тхо-м раьза хургдац хьона. Иштта хоза хьехар а даь ц1аяйтар со нанас. Ц1адолхаш шортта маьрдаьнеи, маьрнаьнеи юа х1ама а чуоттаяь накъадоахаш аьлар са нанас: "Х1анзчул т1ехьаг1а укхаза ена кхы сона б1арга ма яйталахь, во тов хьона каст-каста даьц1а уха йо1-йиша, хьалха-м шера керте цкъа мара а водацар. Тхо чудоаг1алга хайна арабаьлар вотии, нанеи. "Фу дар шо хиннача аьнна хаттар а даь аьлар са маьрнанас: "Ай бийса х1ана яккханзар 1а, - аьнна. Со эхь хийтта йист ца хулаш 1ийра, т1аккха ше т1атехар, х1ама дергдац, ц1аькха яхача доаккхаргда бийса а ди а. Гучаяла яхача хана бийса яккха бокъо яц йо1-йишас аьнна, ц1аяйта хургья хьо нанас, 1ийнаяларе а дергдацар х1ама. Шоллаг1ча дийнахь 1урре г1атта д1ачуяхар со нана ц1аг1а. Чехка доахан детта ведар хьа а ийца со д1аараяьлча, кха тулла дахча а дахьаш хьачуйоаг1аш латтар са маьрнана. 1уйра дика а йийца дахчан морх1 хьа а ийца чубихьаь пишка хьалхашка 1обиллар аз. Т1аккха аьлар нане сога: "Фу леладу 1а, цхьацца ца эша хьехараш даь хургда хьона хьа нанас, г1о д1ачуяхе сала1а, аз вай 1уйре лостаергья. "Тахан божа аз беттаргба аьнна со хьайзача, цо аьлар: "Сийсара дийша даьда доахан т1аьда а, б1еха а хургда, хье ца1 данза 1ергьеце юача х1аманга хьажа, доахан сарахьа деттаргда 1а. 1уйре а лостаяь тхо цхьацца дезарга хьожаш леллашехь сайре хьакхаьчар. Доахан чудахкарга хьежаш ч1оаг1а сагота яр со. Чувенача итт шу даьннача са маьрвошас аьлар: "Нани божа чубенаб. Чехка ведар ийца араяьлар со доахан детта, етт шиъ бар. Шорттига лора а луш сайна аьсалаг1а хета етт бетта 1охайра со. Дийтта-м дийттадар аз ц1аг1а йолаш доахан, бакъда эсала ховра сона из болх. Т1еххьа хьаараена шоллаг1а бола етт бетта эттар са маьрнана. Т1ехьаг1а йолаянна йоллашехьа сол хьалхаг1а яьлар са маьрнана етт бийтта, яьккха шура а дукхаг1 а яр . Цхьацца ц1ен эшарга а хьожаш, вена хьаша а д1алоставеш тхо дахаш оасара ха хьаэттар. Сои, кагег1а дола бераши ц1аг1а дите болхар тхабараш оасара. Аз со йоаг1аргья аьлча ладувг1ацар, кхувргда хьа, т1ехьаг1а г1оргья, вай ц1аг1а хьажа аьле болхар. Цхьан дийнахь кхай т1а оасара болхаш, т1оа чубола кувра ворда т1ехьашка оттайир нане. Из сенна хьора аьлча, кха гаьна хилча, ворда д1ай-хьай йитте кувра, хьо д1акхачалехьа палха хьабоалар. 1а ц1аг1а шура лувсаш бе безаш бола болх а т1ерабоалар, хьона кхай мала шар а хулар, баа налха а хулар. Цхьан дийнахь кхайт1ара ц1абаьхка пхьер дуаш баг1аш аьлар са маьрдас: "Оасар даьннад кхоана берашта ц1енош де доладе деза, дийца бераш сои, са мари дар. Со сайна из къамаьл цахезача мо араяьлар, эздий а дацар сона цуморча къамаьлага ладувг1а. Хьунаг1ара эшаш йола х1амаш 1о а яхьаш, д1аболабир болх. Нажа б1оаг1ий, къахьа эсте хьокхий, б1аьринга саьргаш, попа г1айбаш, хьеха сарпалаш. Хьу хьа1айча ц1аг1а 1ий ц1еношта болх бора, цхьайолча хана белхий а гулбора. Укх шера д1ачу ца болхе а топпар хьаха кхувргдолаш сухал бе беза вай оалар воте. Тха юрта бар топпарах цхьацца пхьег1аш еш а ц1астаг1а к1удалаш, г1умаг1аш, чараш, тазаш деш бола кубачий. Царга хаьтта, йола моттиг а хайна, тхов т1а йилла машена кирпишк ийцар тхона. Кирпишк шин тайпара хулар, машена кирпишк оалар заводе ечох, из дикаг1а лоарх1ар, х1ана аьлча мелла ч1оаг1а хьекхаш делхараг1а дог1еи, лоаи чудалийтац яхаш, шоллаг1ъяр кара хьайора, кубачаш из дика ларх1ацар. Цудухьче тхона дика хетийта ийцаяр са маьрдас машена кирпишк. Дукха ха ялалехьа тхов т1абахар, т1аккха геттара чехка топпар хьаха болабир. Ча шортта тохалаш топпарах оалар моллаг1а цига нийсвеннача воккхача саго, топпар байг1а а хургба ч1оаг1аг1а а хургба шоана, этт1арг а бац.
Тхов т1абаха болаш т1оадал т1алаттаргйоацаш, топпар хьаьха болаш, ханнахьа бокъалургболаш х1анз сало1ам хиннаб сона оалар са маьрдас. Д1ахо дар парг1атта хьадергда, - аьле. Иштта тхо хьувзашехь со даьц1а хинна кхо бутт баьлар. Воте аьлар: "Захалашка даха деза вай, хинна тоъала ха яьннай, йи1ий а дог этта хургда даьх-наьнах б1арг тоха, вай шиъ а г1оргда аьлар цо нанега. Ши бидарка а ежа кийчдалар тхо. Хьалха йодача бидарка т1а хайшар вотии, нании, хьалаьца жена юкъера дикаг1а бола ка чу а билла са даьнеи, наннеи лаьрх1а.
Иштта москала борг1алаш а чуяхкар са даьвежарашта а кхы коарча боккхийча наха лаьрх1а. Шоллаг1а йолча бидарка т1а хайшар тхо хьалха долхача хана хиннараш. Сайренгахь ласта ха яр из тхо долхача наькъа гаьна боаццаш боаллача хьастара к1удалашца хий дахьаш боаг1аш маьхкарий бар. Шоай б1арг ма кхийттанге йоаг1ача бидарках, гаьнна болаш сайцар уж, цу т1а баг1ача боккхийча наьха сийна цар никъ ца хоадабе. Са маьрдас ч1оаг1а хоза ловца баьккхар царна: "Доле, доле, ираз долаш дахалда шо, шоашта товчча д1а а нийсденна, цига дика тар а луш.
Воккхача сага къамаьл чакхдаьлча, сайра дика а йийца, шаккхе бидарка т1ех а ялийта, ц1енгахьа болабелар мехкарий, тхо а дахар тхой новкъа д1ахо. Тхо д1акхаьчача коа к1езига-дукха нах бар.
Чубаьхар захалаш, хьабийхар акхарца баг1а коара кхал а ма1а а боккхий нах. Воти волча чубигар къонахий, са маьрнана йолча бигар истий. Цу сахьате оттайир хьаьшашта кхалла х1ама, г1улакх деш латтачо аьлар: Новкъа даьхка мецденна хургда, к1еззига тухах-сискалах кхета, укх сахьате хьаьший г1улакх а дергда. Дай чай менна уж баг1аш хьабаьлар царна бийна устаг1а. Хьаьший болча чу а ваха аьлар тхьовра г1улакх даьча саго: "Юа х1ама кийча я, 1ооттайой аз, хьаьшаша шоаш духьала боацалга хьахайтар. Чу а дена 1ооттадир шу т1а шоллаг1а ваг1ачоа нийсса аьтача дулхах дизза дола доккха дахчан оаркхув, цу т1а уллар устаг1ан ха, 1оахо оттадир маьженех дола дулх, юккъе оттайир москала борг1ал.
Цхьаццанахьа кхы мел эшар а д1анийсъяь, хьалдизар шу. Шун т1а шоллаг1а ваг1ар лакхе вай хьоахаваь воккха саг, из велар хьаийца маг1а ваг1ачоа ха хьалчудилла. Г1андашка хьажача из цун болх ба а бар, бакъда цун воккхалга диллача кхычо де мегаргдолаш дар из г1улакх. Геттара чехка хьалъай а венна кхоалаг1а ваг1ачо хьаийца ха тхьамада 1о а дилла, - аьлар: "Шун т1а со хьожаргва, - аьнна. Лоарх1ам болаш маьже яр ха, цудухьче из доха а ца деш з1амига шийна дулхалг цунах хьа а даьккха 1ег1а ваг1ачоа 1одиллар. Воккхача саго кулг ца тохаш дулх чудолча оаркха чу д1ачудиллар. Иштта эздий хулар шун т1а вайнах.
Хьаьший х1ама диаь боала ха гаргаг1ертача хана чубихьар думийи, кортеи, накхеи т1еххьа дилла а чуйихьар. Г1улакх деш латташ волча саго аьлар: "Думех а марцхилгах а х1ама яккхалаш, дилла т1а а молаш. Думий кхозза кхаллар геттара дика лаьрх1а да унахц1енонна, къаьстта б1аргашта ч1оаг1а дика хул из оалар боккхийча наха. Дулхацара болх баьлча хоза чай а оттадаь даьлар хьаьший г1улакх.
Тоъала баьг1ар захалаш, цхьа ха яьннача г1олла со д1ачу а йийха аьлар са маьрнанас: "Дика даьг1ад, хоза сапарг1ата доаккхаш сакъийрда, х1анз хьа маьрда хьайистхилча тхо ц1аг1оргда. Хьайна укхаза цхьа к1ира а даьккхе хоза са а лаь1е, са а къийрде парг1атта ц1айоаг1аргья хьо. 1адика а йийца уж ц1абахар. Шоллаг1ча дийнахь аьлар нанас: "Хьога укхаза к1ира даккхийта аьнна бахаб тха захалаш, кхаь бийсала совнаг1а цхьа сахьат доаккхаргдац 1а укхаза, цар даьр эздийча наьха къамаьл да, вай а хьокха деза хоза г1улакх д1а. Укхан вежарий болча а, кхы коара боккхий нах болча а, лоацца аьлча хьай яха декхарийла мел йолча г1олахь, аз аьннача тайпара ц1аяха кхувргдолаш.
Сай даьц1а кхо бийса а яьккха ц1аяхар со. 1ерг-м даьр яцар хьанехк кот ца яьлча, аьлар са маьрнанас со коа д1ачуйоаллашехь, са наьна ц1и а яьккха. Аз к1ира даккхийталахь аьнна доллашехь, мишта чехка чуяйтай хьайл! Саг ше ваьнначар хул. Хьакхаьчар мангала ха, цонашка аха болабелар юртара нах. Нийсса йийкъа юрта мел волча сага дакъаш даь 1ояхкар цонаш. Мангала аха болабелар нах, воти а вахар тхона кхаьча дакъа хьакха к1аьнкаш а ийца. Цу сахьате хьакха яьлар йол. Йол хьакха яьнна ши-кхо ди даьлча аьлар са маьрдас: "Йоачаш хуле а хац, сухал бе беза, шеварг хьалъара а ваьнна в1ашкатохаргья вай йол, т1аккха парг1ата ц1а а яхьаргья. Юрта саг висавий-хьог1 аргдолаш нах бар цонашка. Хоза барт болаш ара а баьнна, чу а ена арг1аш дир наха аьлах. Да т1авоацаш бой нийсделча, низ д1ацакхоачаш к1алвисар хилча массане д1ат1а а айтте г1о а дий йистевоаккхар иззаморг. Аьлах нах боаллашехь гуйра а хьакхаьчар, иштта хоза гуйра а д1алостайир наха. 1ан замалаг1а хьаде пайдана х1ама хилацар, наггахь соалозаца е говра т1ехьа а дийзе кагий нах хьунаг1а болхар дахча да. Вожаш коашка а кхы гаргара нах болча а болхаш д1аара. Нах иштта хьувззашехь 1а а д1адаьлар.
Б1аьсти хьайоаллашехь чехка тхой гота белхаш йисте а даьха, ц1енош тоаде айттар тхо. Са маьрдас аьлар: "Кхы гоабе йиш яц ц1еной болх, шу а даьннад вай уж доладаь. Со яха шу совг1а ха йоаллашехь тхона кхоачам бола ц1еной г1ирс йистебаьлар. Тахан а кхоана а ц1еношка д1ачуг1оргда яхаш, цхьацца ц1еношка 1ооттае эшаш йола х1ама в1ашт1ехьйоаккхаш тхо хьувзаш воте аьлар: "Бераш шоай ц1еношка баха д1ачубахалехьа, гаргара нах хьалчубеха беза, в1алла вайцига хиннабац уж, кхы гоаде йиш яц, захалаш чубехаш дола г1улакх.
Из а дар лоарх1ам болаш г1улакх. Ши-кхо ди хьалха хоам бора, саг1а деш моттиг я, хьачудахка деза шо аьле. Цхьа устаг1а х1аьта а бе безар захалашта лаьрх1а, доа-м тоъалла дора жа боаг1ача хьаьшашка хьажжа, москалаш, котамаш а кийчйора. Чаьцара даа х1ама а хулар. Йиллача хана 1ояхийта езар тачанкаш, фаэтонаш, бидаркаш. Шеварг цхьаннахьа хьагул а вале хьалбоалабора, дика г1улакх а дий иштта чу а бугар. Цу дийнахьа дензхьа хьала-1оа болхаш цхьа дезал санна бахар. Хьаштмелд хоза чакхдаьлар из тай-толакх а. Кхы ца гоадеш тхо кердача ц1еношка даха 1оховшадир. Иштта кхийначоа саг а йоалаяйий 1о а хоавеш, кхийнар маьре а йохийташ хоза д1алостабир са маьрдаси, маьрнанаси шоай дезал.
Керда вахар д1адоладе а, мел эшар 1алашде а хала хулар, къаьстта хала дар кагийча берашта эшар лаха, царга хьажа, цу хана са кара цхьа бер дар. Х1аьта а доацачун са а тохаш, могча тайпара къа а хьегаш бахар нах.
Дика нах бар уж са маьрдаи, маьрнанеи, дукха х1ама ца эшаш б1аьшерага кхаьчар уж (Дала къахетам болба царех). Хоза хьехамаш дора цар тхона: говраца хье водаш, хьайла воккхаг1а вола саг юкъе волча наха хье т1анийсвелча, т1ера 1овалалахь, водаш д1ахо ваьлча мара т1амахалахь, новкъа г1аш водаш саг хуле фу эш-мал эш хьажалахь, езе говр д1алелахь, къаьстта из воккха саг хуле из вига веззача д1а а виге, цун г1улакх а дий мара хьай г1улакха ма г1олахь. Тхога оалар: "Доахан д1алахка долхаш хуле, боккхий истий нийслой цар доахан д1адигалаш, хит1ара доаг1аш хуле шоашкара хий д1ачу а детте чубахийталаш. Шоаш хьоашала нийсделча шун т1а эздий хилалаш, шу доха ма делаш. Хезадий шоана г1улакх деш латтача саго хийла оалаш, х1ама ца дуаш сайцача хьаьшашка, х1ана даг1а шо х1ама ца дуаш, шу де г1ерт шоашта хьалхашка латтача х1амах? Из фу яхалга да хой шоана? Цигара д1адихьача цхьа бахьан д1анийс а даь кхы х1ама 1от1а ца юлаш кхычахьа 1ооттаде мегаргдолаш д1аэцийта деза хьалхашкара дуа х1ама яхалга да.
Цу хана хала доллашехь тхо иштта хьувзар, хоза а хеташ, боккхаг1чарга ла а дувг1аш. Шоана фу хала да, массабола кхоачам ба. Т1аккха ше хьехар дечунгахь д1ат1а а йирза аьлар йоккхача саго: "Дукха яха хьо са йи1иг, хьай маьрц1ей юхабаьхкача хоза ела а яле духьала а яхе, чубаьхе дика а хьегийте царца ц1а а яхе, халачун къург а беш яхалахь". Мухьаммад Пайхамара (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) ма аьннадий 1алейх1и салот вассалам. "Дика сесаг дерригача дуненал а цу дунен чу мел хувшача х1амал а дикаг1а я". Хьай нанас а дерг ма дий хьона хьехар, яхача тар а луш ялла еза-кх. Вай даьш ма яьхадий: "Аьннар эцаргдоаца во1-воша ма хилва вай, яхача тарлургйоаца йо1-йиша ма хийла вай. Хала дале а таръяла еза! Вай даьша ма яьхадий: "Вала мо хала да ваха". Йоккхача сага лоткъам чакхбаьлча дукха хаттараш дир цунга ладувг1аш баьг1ачар, къаьстта белгалдаккха ловргдар сона царех. Цхьанне аьлар ца1: "Цу шунцига зоахалолаш дийцача вокха шин йи1игах фу хилар?" Даьра кхел а хинна цу шеннега шаккхе маьре а баха хоза дезал а болаш бахаш-м ба. Бакъда укх вай юрта бац уж, дехьа уллача юрта бах, из юрта йилла дукха ха яц, из юллаш кхаж бена цига баха д1абахар уж.
Иштта чакхбаьлар йоккхача сага лоткъам. Из къамаьл ч1оаг1а накъадаьлар тхона т1ехьаг1а дахаш тхой вахар т1а. Моллаг1а хало е цатоам нийсбелча из къоано дага а ехе сатохар оаха. Из кхалсаг а цо аьннача тайпара ц1а а яха лертт1а яха хайра. Дуненахь ч1оаг1а маьрц1аьшца тар а луш, геттара царна дукха а езаш, х1анз тха юрта яхаш а я, дика кхебаь шортта дезал а болаш.

А. МАТИЕВ


 
----

??????.???????
Новости |  Наш Президент |  Пишет пресса |  Документы |  ЖЗЛ |  История
Абсолютный Слух |  Тесты он-лайн |  Прогноз погоды |  Фотогалерея |  Конкурс
Видеогалерея |  Форум |  Искусство |  Веб-чат
Перепечатка материалов сайта - ТОЛЬКО с разрешения автора или владельца сайта и ТОЛЬКО с активной ссылкой на www.ingush.ru
По вопросам сотрудничества или размещения рекламы обращайтесь web@ingush.ru